Boeken

How Lifeworlds Emerge is misschien wel het centrale boek van het Wide Open Windows-project. Het vraagt niet wat de werkelijkheid uiteindelijk is, maar stelt een andere vraag: hoe komt een wereld als wereld tevoorschijn?

Vanuit de alledaagse geleefde ervaring volgt Ton Haarmans hoe de menselijke werkelijkheid geleidelijk vorm krijgt. Kindertijd, taal, thuis, identiteit, cultuur, wetenschap, spiritualiteit en dagelijkse waarneming worden onderzocht als processen waarin samenhangende werelden ontstaan. Werkelijkheid verschijnt daarbij niet als een vaststaand gegeven, maar als iets dat voortdurend gestalte krijgt in het samenspel van lichaam, aandacht, herinnering, taal en sociaal leven.

Het boek introduceert wat Ton de dioramische benadering noemt. Zoals een diorama uiteenlopende elementen samenbrengt tot een betekenisvolle wereld, zo organiseert menselijke ervaring zich voortdurend tot werelden die natuurlijk, overtuigend en vanzelfsprekend aanvoelen. Wetenschappelijke, religieuze, politieke en persoonlijke werkelijkheden worden benaderd als verschillende configuraties, in plaats van als concurrerende beschrijvingen van één objectieve werkelijkheid.

Onderweg gaat het boek in gesprek met fenomenologie, constructivisme, voorspellende informatieverwerking (predictive processing), non-dualiteit, neurowetenschap en hedendaagse natuurkunde. Steeds keert het terug naar dezelfde fundamentele vraag: hoe organiseert ervaring zich tot de werelden waarin wij leven?

How Lifeworlds Emerge beoogt geen definitieve theorie van de werkelijkheid te geven. Het nodigt uit om nauwkeuriger waar te nemen hoe werkelijkheden ontstaan, bestendigen, veranderen en soms uiteenvallen. Daarmee opent het de mogelijkheid om onszelf en anderen met meer nieuwsgierigheid en minder zekerheid tegemoet te treden.

Living in Worlds onderzoekt wat het betekent om een werkelijkheid te bewonen. Het boek benadert mensen niet als waarnemers van één objectieve wereld, maar onderzoekt hoe ieder van ons leeft binnen een bepaalde leefwereld, gevormd door waarneming, taal, herinnering, relaties, cultuur en persoonlijke geschiedenis.

Van alledaagse misverstanden tot ideologische conflicten, van wetenschappelijk onderzoek tot spiritualiteit: het boek laat zien hoe verschillende werelden ontstaan, zich bestendigen en op elkaar inwerken. Meningsverschillen berusten zelden uitsluitend op verschillende feiten. Vaak leven mensen binnen verschillende configuraties van werkelijkheid, die bepalen wat vanzelfsprekend, betekenisvol of zelfs mogelijk lijkt.

Vanuit de dioramische benadering onderzoekt Ton Haarmans hoe leefwerelden onze identiteit, communicatie, overtuigingen en ons sociale leven beïnvloeden. Het boek probeert niet het ene wereldbeeld door het andere te vervangen. Het nodigt lezers uit om de werelden te herkennen waarin zij al leven en oog te krijgen voor de opmerkelijke verscheidenheid van menselijke ervaring.

Living in Worlds is uiteindelijk een uitnodiging tot meer nieuwsgierigheid, openheid en intellectuele bescheidenheid. Het besef dat wij allemaal binnen werelden leven, maakt de werkelijkheid niet minder betekenisvol. Het maakt dialoog, ontdekking en verandering mogelijk.

Reality verkent een van de oudste en hardnekkigste filosofische vragen: wat bedoelen we wanneer we iets werkelijk noemen?

Het boek zoekt geen uiteindelijke fundering achter de ervaring. Het onderzoekt hoe verschillende opvattingen van werkelijkheid ontstaan en waarom ze voor degenen die erin leven zo overtuigend zijn.

Verschillende werkelijkheidsopvattingen

Wetenschappelijk realisme, fenomenologie, non-dualiteit, idealisme, materialisme en het alledaagse gezonde verstand komen aan bod. Ze worden benaderd als verschillende manieren waarop werkelijkheid wordt geordend en begrepen, zonder vooraf één perspectief tot absolute maatstaf te maken.

Daarmee verschuift de aandacht van de vraag welk wereldbeeld het juiste is naar de vraag hoe een wereldbeeld zijn overtuigingskracht verkrijgt. Wat maakt dat een bepaalde voorstelling zo vanzelfsprekend wordt dat zij nauwelijks nog als een voorstelling herkenbaar is?

Hoe werkelijkheid gestalte krijgt

Vanuit de dioramische benadering onderzoekt Ton Haarmans hoe aandacht, taal, geheugen, lichamelijkheid en cultuur bijdragen aan wat onbetwijfelbaar werkelijk aanvoelt.

De belangstelling gaat uit naar het ontstaan, voortbestaan en veranderen van die samenhang. Hoe krijgt een werkelijkheidsopvatting houvast? Hoe blijft zij overeind? En wat gebeurt er wanneer vertrouwde zekerheden hun vanzelfsprekendheid verliezen?

Zorgvuldig blijven vragen

Reality nodigt uit om de gehechtheid aan vertrouwde zekerheden te versoepelen, met behoud van zorgvuldig onderzoek. Wetenschappelijke kennis en filosofische verwondering krijgen daarbij beide ruimte.

Iedere beschrijving van de werkelijkheid maakt zelf deel uit van de werkelijkheid die zij probeert te beschrijven. Ook dit boek kijkt vanuit een bepaalde positie en blijft daarmee betrokken in zijn eigen onderzoek.

Natuurkunde geldt als een van onze succesvolste pogingen om de werkelijkheid te begrijpen. Haar theorieën voorspellen verduisteringen, verklaren de structuur van atomen, beschrijven sterrenstelsels en maken moderne technologie mogelijk. Weinig intellectuele ondernemingen hebben het menselijk leven zo ingrijpend veranderd.

Het universum wordt begrijpelijk

Physics. An Analysis betreedt eerst deze wetenschappelijke wereld op haar eigen voorwaarden. Het boek volgt de ontwikkeling van de moderne natuurkunde, van klassieke mechanica tot relativiteit, quantumtheorie en hedendaagse kosmologie.

Daarbij staan de begrippen en denkmodellen centraal waarmee het fysieke universum begrijpelijk is geworden. Iedere ontwikkeling opent nieuwe mogelijkheden om verschijnselen te beschrijven, verbanden te onderzoeken en voorspellingen te toetsen.

De wetenschappelijke leefwereld

Vervolgens verschuift de aandacht naar de samenhang waarin deze kennis ontstaat. Vanuit een dioramisch perspectief wordt natuurkunde onderzocht als een specifieke manier om ervaring te ordenen. Begrippen, wiskundige modellen, experimenten en instrumenten vormen samen een wereld waarin bepaalde vragen gesteld en beantwoord kunnen worden.

Deze werkwijze maakt aspecten van de werkelijkheid met uitzonderlijke precisie toegankelijk. Tegelijk heeft zij een bepaald bereik: wat meetbaar, modelleerbaar en experimenteel onderzoekbaar is, krijgt een centrale plaats. Andere aspecten van het menselijk ervaren vallen buiten die specifieke vraagstelling.

Waardering en onderzoek

Het boek stelt de verworvenheden van de wetenschap niet terzijde. Het onderzoekt hoe het natuurkundige wereldbeeld zelf vorm krijgt en hoe zijn verklaringen hun samenhang en overtuigingskracht verkrijgen.

Zo nodigt Physics uit tot een dubbele aandacht: voor de natuurkunde als een van de grootste menselijke prestaties, en voor de bijzondere manier waarop binnen haar begrippen en praktijken een betekenisvolle wereld verschijnt.

Weinig onderwerpen roepen zoveel fascinatie, toewijding, misverstanden en controverse op als non-dualiteit. Binnen spirituele tradities, hedendaagse teachings, psychologie en filosofie krijgt het begrip uiteenlopende betekenissen. Achter de gedeelde woorden gaan verschillende ervaringen en opvattingen schuil.

De veelheid achter de eenheid

Nonduality. An Analysis vraagt niet of non-dualiteit uiteindelijk waar is. Het onderzoekt hoe non-duale perspectieven ontstaan, hoe ze worden geïnterpreteerd en wat ze veranderen aan de beleefde ervaring.

Klassieke tradities worden naast moderne leraren geplaatst. Daarbij wordt zichtbaar hoeveel verschillende benaderingen kunnen schuilgaan achter de ogenschijnlijk eenvoudige uitspraak dat afgescheidenheid een illusie is.

Ervaring en interpretatie

Vanuit een dioramische benadering verschijnt non-dualiteit als een familie van samenhangende ervaringsconfiguraties. Verschillende teachings belichten verschillende aspecten van ervaring en geven tegelijk vorm aan eigen werelden van betekenis, taal, beoefening en identiteit.

De aandacht gaat daarmee zowel uit naar wat wordt beleefd als naar de begrippen waarmee die beleving wordt uitgelegd. Hoe krijgt een ervaring betekenis binnen een traditie? En hoe beïnvloedt die uitleg vervolgens de manier waarop iemand zichzelf en de wereld ervaart?

De aantrekkingskracht van non-dualiteit

Het boek probeert non-dualiteit te begrijpen zonder haar te verdedigen of af te wijzen. Wat maken deze perspectieven zichtbaar? Hoe ontstaan ze, en waarom oefenen ze zo’n sterke aantrekkingskracht uit op mensen die de aard van ervaring willen doorgronden?

Nonduality onderzoekt die vragen met aandacht voor de verscheidenheid die achter een aanspraak op eenheid gemakkelijk uit het zicht verdwijnt.

Taal is zo vertrouwd dat haar invloed gemakkelijk onopgemerkt blijft. We spreken, lezen, schrijven en denken vrijwel voortdurend in woorden. Maar taal doet meer dan gedachten overbrengen. Ze organiseert waarneming, richt aandacht en biedt de begrippen waarmee ervaring begrijpelijk wordt.

De wereld in woorden en tekens

Language. An Analysis onderzoekt taal als een van de krachten waardoor menselijke werelden ontstaan. Gesproken en geschreven taal, innerlijke spraak, gebarentalen, symbolen, wiskunde en programmeertalen komen aan bod als verschillende manieren waarop betekenis vorm krijgt. Ook de plaats van stilte wordt onderzocht.

Deze vormen van taal bieden uiteenlopende mogelijkheden om iets zichtbaar te maken, vast te houden en te delen. Ze beïnvloeden wat kan worden waargenomen, herinnerd, verbeeld, gecommuniceerd en geloofd.

Een dioramische benadering

Het boek ontwikkelt geen omvattende taaltheorie, maar benadert taal vanuit Dioramics. De vraag is hoe verschillende vormen van taal ervaring configureren en bijdragen aan de samenhang waarin een wereld betekenis krijgt.

Taal verschijnt daarbij als meer dan een middel om een reeds begrepen werkelijkheid te beschrijven. Ze is mede een voorwaarde voor de manier waarop die werkelijkheid begrijpelijk wordt: hoe we onderscheid maken, verbanden leggen en iets als iets herkennen.

Zo verkent Language een opmerkelijk menselijk vermogen: het gebruik van woorden en tekens waarmee we over de wereld spreken en tegelijk bijdragen aan de vorming van de werelden waarin we leven.

Living with It brengt de centrale gedachten van This Is It, Mindsets en Origins samen in een directere, persoonlijkere en praktischere vorm. Het vraagt wat het betekent om te leven wanneer het verlangen naar een definitieve fundering begint af te nemen.

Een landschap van ervaringen

Het boek benadert ervaring als een landschap van verschillende configuraties. De alledaagse wereld, wetenschappelijke verklaringen, spirituele ervaringen en dromen hebben ieder hun eigen samenhang. Geen ervan wordt bij voorbaat boven de andere geplaatst.

Daarmee verdwijnen hun verschillen niet. Sommige werelden zijn stabiel en breed gedeeld, andere kwetsbaar of kortstondig. Sommige ondersteunen het handelen, andere versterken het lijden. Wat wordt bevraagd, is de aanname dat één perspectief de uiteindelijke maatstaf voor alle andere kan zijn.

De kijkdoos als vertrekpunt

Het centrale beeld is het diorama. Karton, papier, voorwerpen en licht vormen samen een scène waarin diepte, afstand en betekenis ontstaan. Even kijk je naar een landschap in plaats van naar een doos.

Ook een leefwereld krijgt vorm door samenhang: herinneringen, verwachtingen, aandacht en onderscheidingen bepalen mede wat dichtbij of veraf, belangrijk of onbelangrijk verschijnt. Uit één diorama stappen levert geen uitzicht van nergens op. Ook de ruimte rondom de kijkdoos is weer een wereld waarin we ons bevinden.

Het boek rekent zichzelf daartoe. Het is een tijdelijke omgeving van woorden en beelden waarin de lezer wordt uitgenodigd rond te kijken.

Werelden van binnenuit

Een groot deel van Living with It beschrijft hoe verschillende leefwerelden aanvoelen wanneer ze werkzaam zijn. De vertrouwde wereld van afspraken en dagelijkse bezigheden staat naast de wetenschappelijke wereld van meting en verklaring, en de therapeutische wereld waarin gebeurtenissen vanuit een persoonlijke geschiedenis worden begrepen.

Ook de intensiteit van een sterk afgestemde, prikkelgevoelige beleving komt aan bod, evenals spirituele en non-duale ervaringen. Andere hoofdstukken verkennen de wereld van het kind, virtuele omgevingen en dromen.

Deze beschrijvingen maken voelbaar hoe binnen één leven verschillende werelden kunnen verschijnen. De overgangen zijn vaak nauwelijks merkbaar. Wat eerst dringend was, verliest zijn belang. Wat abstract leek, wordt plotseling vanzelfsprekend.

Aan de randen van houvast

Het boek verkent ook ervaringen waarin de gebruikelijke oriëntatie dunner wordt of wegvalt. Headlessness, leegte en duisternis worden beschreven zonder ze tot hogere werkelijkheden te verheffen.

Het hoofdstuk over de dood brengt het onderzoek naar een persoonlijke grens. Er wordt geen metafysische geruststelling aangeboden. Angst, onzekerheid en lichamelijke eindigheid krijgen hun plaats, zonder te worden opgelost in een leer over wat er uiteindelijk zou moeten zijn.

De werkplaats

Een website, boek, kamer, routine, vriendschap of gesprek kan worden gezien als een werkbare wereld: een tijdelijke samenhang waarin iets mogelijk wordt. Zo’n wereld hoeft niet eeuwig geldig te zijn om betekenis te hebben.

De maker past aan. Een alinea wordt korter, een afbeelding verschuift, een menu wordt eenvoudiger. Er komt een stoel bij, een storend element gaat weg. Het leven krijgt iets van een werkplaats waarin wordt geprobeerd, opgemerkt en bijgesteld.

Dat geldt ook voor het schrijven zelf. Toon, ritme, beelden en gedachten worden zo gerangschikt dat een tekst een tijdlang kan staan. Wat al gemaakt is, hoeft daarom niet voor altijd behouden te blijven.

Samenleven zonder laatste grond

Het ontbreken van een uiteindelijke fundering neemt zorg en verantwoordelijkheid niet weg. Mensen helpen, bieden excuses aan, herstellen vertrouwen en proberen schade te voorkomen. De gevolgen van hun handelen blijven merkbaar.

Ethiek krijgt hier de vorm van aandacht voor een gedeelde wereld die kan worden beschadigd. Wat maakt een situatie leefbaarder? Wat vergroot wantrouwen of pijn? Wat kan worden hersteld? Zulke vragen blijven belangrijk, ook zonder een kosmische rechtvaardiging.

Evenmin betekent het voorlopige karakter van leefwerelden dat alles uitwisselbaar is. Lichamen hebben voedsel en slaap nodig. Omgevingen kunnen ondersteunen of uitputten. Sommige oplossingen werken, andere blijven op dezelfde weerstand stuiten.

Aandacht op menselijke schaal

Het boek keert uiteindelijk terug naar gewone bezigheden: koffiezetten, de honden buitenlaten, naar het weer kijken en woorden op een pagina verschuiven. Die momenten hoeven geen verborgen waarheid te onthullen om de aandacht waard te zijn.

Een kamer kan weer gewoon een kamer worden. Een stemming hoeft niet meteen het oordeel over een heel leven te dragen. Problemen kunnen iets van het extra gewicht verliezen dat ontstaat door vergelijkingen en voorstellingen van hoe het leven had moeten zijn.

Die aandacht is geen blijvende toestand. Ze wordt vergeten en onderbroken. Er is niets definitiefs bereikt. Soms wordt eenvoudig weer opgemerkt wat er gaande is.

Living with It brengt de vragen uit de trilogie zo terug naar het leven waarin ze ontstaan: een werkplaats van aandacht, aanpassing en kleine werelden die een tijdlang standhouden.

Origins is het derde en afsluitende deel van Configurations of Appearance. Waar This Is It vertrekt vanuit de onmiddellijkheid van ervaring en Mindsets verschillende ervaringswerelden in kaart brengt, vraagt dit boek naar de voorwaarden waaronder een wereld, ervaring of subject kan verschijnen.

Oorsprong als voorwaarde

De titel verwijst niet naar een eerste moment in de tijd, een kosmisch begin of een verborgen substantie. Het gaat om oorsprong als voorwaarde: wat maakt het mogelijk dat iets herkenbaar wordt, blijft bestaan en betekenis krijgt?

Het boek onderzoekt het verschijnen voordat het als een vanzelfsprekende wereld van objecten, gebeurtenissen en waarnemers wordt begrepen. Dat ‘voordat’ duidt geen ver verleden aan. Het verwijst naar de voorwaarden die werkzaam zijn wanneer een wereld vorm krijgt.

Hoe samenhang ontstaat

Een wereld krijgt samenhang wanneer verschillen herkenbaar worden, patronen terugkeren en verwachtingen mogelijk worden. Iets houdt lang genoeg stand om als hetzelfde te worden herkend. Dit onderscheidt zich van dat, hier van daar, een zelf van zijn omgeving.

Door herhaling en wederzijdse versterking kunnen zulke onderscheidingen vanzelfsprekend gaan aanvoelen. Wat betrouwbaar terugkeert, lijkt noodzakelijk. Maar die ervaren noodzakelijkheid bewijst volgens het boek niet dat er een uiteindelijke grond onder de samenhang ligt.

Met het begrip worlding verschuift de aandacht naar het voortdurende ontstaan en voortbestaan van die samenhang. Een wereld verschijnt als stabiel doordat patronen, onderscheidingen en verwachtingen elkaar blijven ondersteunen.

Voorwaarden en oorzaken

Binnen een wereld zijn oorzakelijke verklaringen onmisbaar. Ze helpen gebeurtenissen te begrijpen, voorspellingen te doen en gericht te handelen. Maar zulke verklaringen veronderstellen al een samenhang waarin tijd, opeenvolging en regelmaat betekenis hebben.

Origins maakt daarom onderscheid tussen oorzaken en voorwaarden. Een oorzaak verklaart een gebeurtenis binnen een bepaald kader. Het onderzoek naar voorwaarden vraagt wat dat kader mogelijk maakt.

De waarde van wetenschappelijke verklaringen blijft daarbij overeind. Het boek bevraagt de stap waarmee een verklaring binnen de wereld wordt uitgebreid tot een uiteindelijke verklaring van het verschijnen van een wereld als zodanig.

Ook ervaring heeft voorwaarden

Ervaring lijkt een zeker vertrekpunt: wat we ook betwijfelen, er wordt iets ervaren. Toch onderzoekt het boek ook ervaring als een uitkomst van ordening. Er moet voldoende onderscheid en continuïteit zijn om iets als iets te kunnen ervaren.

Het subject wordt daarbij niet voorgesteld als een reeds aanwezige ontvanger van indrukken. Het gevoel van een zelf ontstaat binnen dezelfde samenhang waarin ook een omgeving, een verleden en verwachtingen herkenbaar worden.

Daarmee komt ook ervaring als mogelijke laatste grond ter discussie te staan. Haar onmiddellijkheid maakt de voorwaarden van haar verschijnen niet automatisch toegankelijk.

Zonder laatste fundering

Filosofische, wetenschappelijke en spirituele verklaringen zoeken vaak naar iets waarop al het andere uiteindelijk berust. Maar iedere benoemde grond verschijnt zelf als begrip, model of gedachte binnen de wereld die ermee verklaard moet worden.

Dat betekent volgens Origins niet dat samenhang ontbreekt. Patronen kunnen standhouden, verklaringen kunnen werken en betekenis kan blijven bestaan. Wat buiten bereik blijft, is een definitieve rechtvaardiging van het geheel.

Wanneer verklaring haar grens bereikt, wordt daarmee geen verborgen waarheid onthuld. Er hoeft geen diepere werkelijkheid achter die grens te worden verondersteld. Soms is er eenvoudig geen verdere verklaring beschikbaar.

Geen blik van buitenaf

Ook dit onderzoek vindt plaats vanuit een bepaalde positie. Wat zichtbaar, begrijpelijk of relevant is, hangt samen met de voorwaarden waaronder wordt gekeken. Het wegnemen van ieder perspectief zou niet vanzelf een zuivere blik op de werkelijkheid opleveren.

Daarmee worden verschillen tussen verklaringen niet uitgewist. Sommige zijn nauwkeuriger, beter onderbouwd of bruikbaarder dan andere. Maar ook de criteria waarmee we dat beoordelen hebben betekenis binnen menselijke onderzoekspraktijken.

Het boek maakt voor zichzelf geen uitzondering. Ook zijn eigen begrippen en redeneringen behoren tot het terrein dat het probeert te onderzoeken.

Na de werelden

In de slotbeweging onderzoekt Origins wat er gebeurt wanneer de behoefte afneemt om alles in één definitief geheel onder te brengen. Werelden blijven verschijnen. Betekenis, verklaring en oriëntatie keren terug.

Er wordt geen eindtoestand of spirituele verwezenlijking voorgesteld. Ook worden de voorwaarden van verschijnen niet alsnog tot een nieuwe fundering gemaakt.

Zo sluit Origins de reeks af met een onderzoek naar de grenzen van het theoretiseren. Iedere oorsprong die benoemd kan worden, heeft al een plaats gekregen binnen een wereld.

Mindsets is het tweede deel van Configurations of Appearance. Het onderzoekt de structuren waardoor een wereld zichtbaar, betekenisvol en werkelijk wordt. Het boek kan zelfstandig worden gelezen.

De onopgemerkte samenhang

Een mindset is hier geen houding, persoonlijkheidstype of bewust gekozen levensfilosofie. Het begrip verwijst naar de manier waarop ervaring zich op een bepaald moment organiseert: wat opvalt, wat achtergrond blijft, wat vanzelfsprekend lijkt en welke mogelijkheden zichtbaar zijn.

We ontmoeten niet eerst een neutrale wereld die we vervolgens gaan interpreteren. Wanneer iets verschijnt, hebben waarneming, geheugen, verwachting, taal en lichamelijke gevoeligheid al bijgedragen aan de samenhang waarin het wordt ervaren. Ook het gevoel een zelf te zijn dat handelt en een geschiedenis heeft, maakt daarvan deel uit.

Deze ordening heeft geen afzonderlijke ontwerper. Ze wordt vooral herkenbaar aan haar uitwerking: wat kan worden bevraagd, wat ondenkbaar lijkt en wat helemaal niet wordt opgemerkt.

Een kaart zonder vaste grenzen

Het boek benadert mindsets als terreinen die in elkaar overlopen. Dezelfde persoon kan in de ene situatie praktisch en doelgericht leven, in een andere analytisch, verhalend, religieus of spiritueel. Verschillende patronen kunnen tegelijkertijd werkzaam zijn en elkaar zelfs tegenspreken.

De beschreven leefwerelden ontlenen hun samenhang bijvoorbeeld aan gedeelde verwachtingen, aan wat praktisch werkt, aan verklaringen, aan een persoonlijk verhaal of aan een religieuze orde. Andere beschrijvingen richten zich op de rol van zintuiglijke intensiteit en gevoeligheid voor de omgeving.

De kaart is bedoeld om terugkerende patronen zichtbaar te maken. Zij deelt mensen niet op in vaste categorieën en wijst geen standaard aan waaraan iedere ervaring zou moeten voldoen.

Werelden onder druk

Mindsets verkent ook wat er gebeurt wanneer de vertrouwde samenhang onder druk komt te staan. Trauma, dissociatie, manie en depressie worden besproken vanuit de vraag hoe gevaar, afstand, snelheid of verlies van betekenis de ervaren wereld kunnen bepalen.

Daarbij probeert het boek zowel veroordeling als romantisering te vermijden. Wat van buitenaf onbegrijpelijk lijkt, kan van binnenuit noodzakelijk aanvoelen. Tegelijk is ontregeling niet vanzelf een spiritueel inzicht.

Ook ervaringen onder invloed van middelen komen aan bod. Een intense verandering van waarneming en betekenis kan als een openbaring worden beleefd. Maar de overtuigingskracht van zo’n ervaring bewijst op zichzelf niet dat een verborgen werkelijkheid is onthuld.

Non-dualiteit en het wegvallen van houvast

Non-dualiteit wordt eerst onderzocht als een mogelijke configuratie van ervaring: een wereld waarin de tegenstelling tussen subject en object haar kracht verliest en geen afzonderlijk centrum wordt ervaren.

Later verkent het boek onder de naam the unframed ervaringen waarin vertrouwde oriëntatie zelf wegvalt. Headlessness, leegte en duisternis worden vanuit verschillende invalshoeken beschreven.

Ook deze ervaringen krijgen geen plaats boven de andere. Ze worden onderzocht omdat ze voorkomen en vragen oproepen over de structuren die gewoonlijk zo vanzelfsprekend richting en samenhang geven.

Verandering zonder eindbestemming

Een verandering van mindset hoeft geen vooruitgang naar een hoger bewustzijn te zijn. Een latere leefwereld omvat of overstijgt een eerdere niet noodzakelijk. Wat belangrijk, geloofwaardig en mogelijk lijkt, wordt opnieuw geordend.

Zo’n verschuiving kan samenhangen met een crisis, vermoeidheid, aanhoudende tegenspraak, reflectie of een ontmoeting met een andere leefwereld. Er is geen vooraf bepaalde richting. Ervaring kan ruimer worden, vernauwen, uiteenvallen of opnieuw stabiliseren.

Dat maakt verschillen niet onbelangrijk. Een bepaalde samenhang kan in een situatie behulpzaam zijn of juist schade veroorzaken. Zulke verschillen vragen aandacht, zonder dat daaruit een rangorde van uiteindelijke waarheid hoeft te volgen.

Naast een andere wereld staan

Misverstanden ontstaan gemakkelijk wanneer de ene leefwereld een andere beoordeelt vanuit haar eigen, onuitgesproken maatstaven. Ook goedbedoeld advies kan daardoor zijn doel missen. ‘Laat los’, ‘denk rationeel’ of ‘wees aanwezig’ veronderstelt mogelijkheden die voor de ander misschien helemaal niet beschikbaar zijn.

Het boek verkent daarom het naast elkaar staan: aanwezig blijven bij een andere leefwereld zonder die onmiddellijk tot de eigen begrippen terug te brengen. Dat betekent geen instemming met alles wat er gebeurt, maar terughoudendheid in de aanname dat ieder verschil gecorrigeerd of opgelost moet worden.

De kaartenmaker staat in het landschap

Geen overzicht van mindsets kan volledig zijn. Nieuwe samenhangen ontstaan en bestaande veranderen. Ook degene die de kaart tekent, kijkt vanuit een bepaalde leefwereld. Er is geen neutraal uitkijkpunt van waaruit alle andere werelden definitief kunnen worden overzien.

Mindsets biedt daarom geen methode om de beste mindset te kiezen. Het biedt een taal om op te merken hoe ervaring zich organiseert, hoe tijdelijke werelden gezag krijgen en hoe gemakkelijk één wereld wordt aangezien voor de wereld.

This Is It is het eerste deel van Configurations of Appearance. Deze reeks onderzoekt verschillende manieren waarop ervaring zich organiseert, zonder aan te nemen dat één daarvan een bevoorrechte toegang tot de werkelijkheid biedt. Elk deel benadert hetzelfde veld vanuit een andere invalshoek en kan zelfstandig worden gelezen.

Hoe een wereld verschijnt

Het boek begint bij een eenvoudige vaststelling: alles wat we weten over onszelf, anderen, de wereld of bewustzijn verschijnt binnen ervaring. We kunnen aannemen dat iets onafhankelijk van ons bestaat, maar we ontmoeten het altijd zoals het door een levend organisme wordt waargenomen, geselecteerd en geïnterpreteerd.

Waarneming, geheugen, verwachting, taal, lichamelijke gewaarwordingen en sociaal leren komen samen in een wereld waarin we kunnen handelen. Die wereld voelt onmiddellijk gegeven, terwijl zij voortdurend wordt gevormd. Ervaring toont ons het resultaat; haar uiteindelijke oorsprong blijft buiten bereik.

Dat betekent niet dat de wereld onwerkelijk is of dat iedere interpretatie even geldig is. Constructie is niet hetzelfde als illusie. De ervaren wereld is geen transparante kopie van de werkelijkheid, maar evenmin een willekeurige fantasie. Zij is beperkt en voorlopig, en doorgaans betrouwbaar genoeg om in te leven.

Geen hogere toestand

Van daaruit onderzoekt het boek ervaringen die vaak als uitzonderlijk worden beschouwd: non-dualiteit, mystieke ervaringen en zogenaamd ontwaken. Zulke ervaringen kunnen diep ingrijpen, ontregelen of bevrijden. Maar ook zij blijven configuraties van ervaring. Het wegvallen van de vertrouwde scheiding tussen een innerlijke waarnemer en een uiterlijke wereld stelt niet vast wat de werkelijkheid uiteindelijk is.

Een ervaring bevat bovendien geen kant-en-klare uitleg van zichzelf. Haar betekenis krijgt vorm in herinneringen, verwachtingen, culturele begrippen en de verhalen die binnen een gemeenschap beschikbaar zijn. Een verandering in beleving kan zo worden uitgelegd als een openbaring, een stadium op een spiritueel pad of een bewijs voor een metafysische leer.

Een centraal thema is daarom de neiging om ervaringen en mensen in een rangorde te plaatsen: hoger, dieper, verder ontwaakt. Intensiteit of opluchting wordt gemakkelijk verward met waarheid. Het boek stelt daar het beeld van een landschap tegenover: verschillende ervaringswijzen, zonder één top waarop het definitieve inzicht wacht.

Denken dat geleefd wordt

Tussen de filosofische hoofdstukken staan autobiografische intermezzo’s over de filosofiestudie in Amsterdam, de kennismaking met Castaneda, de jaren in de Rajneeshbeweging en de latere zoektocht binnen advaita en neo-advaita. Ze laten zien hoe ideeën een leven kunnen organiseren: hoe verlangen leraren tot meesters maakt en hoe de belofte van een eindantwoord jarenlang richting kan geven.

Die ervaringen worden niet als betekenisloos afgedaan. Wat ter discussie komt te staan, is de aanspraak dat ze toegang geven tot een hogere orde van werkelijkheid. De zoektocht verliest haar vanzelfsprekendheid wanneer zichtbaar wordt hoe zij zichzelf telkens opnieuw voortbrengt.

Leven zonder laatste grond

Het ontbreken van metafysische zekerheid hoeft het leven niet onmogelijk te maken. Mensen handelen, zorgen, creëren en onderhouden relaties zonder over een uiteindelijke verklaring van hun bestaan te beschikken. Ervaring krijgt samenhang in voorlopige patronen die kunnen worden bijgesteld en gecorrigeerd.

This Is It brengt fenomenologische reflectie, cognitiewetenschap, constructivisme, non-dualiteit en persoonlijke geschiedenis met elkaar in gesprek. Ook hedendaagse stemmen als Robert Saltzman, Joan Tollifson, Miranda Warren en Shiv Sengupta spelen daarin een rol.

Het raadsel van het bestaan blijft. Wat kan afnemen, is de eis dat het eerst moet worden opgelost voordat er geleefd kan worden.