Radicale non-dualiteit kan op twee manieren worden benaderd: als een beleefde ervaring en als een levensfilosofie. Die twee kunnen nauw met elkaar verbonden zijn, maar vallen niet samen. Dit onderscheid is van belang voor de verhouding tussen radicale non-dualiteit en Dioramics.
Een non-duale ervaring kan ingrijpend zijn. De gebruikelijke scheiding tussen een afzonderlijk ‘ik’ en de wereld kan wegvallen of naar de achtergrond verdwijnen. Wat overblijft, wordt door verschillende mensen op verschillende manieren beschreven: als eenheid, openheid, aanwezigheid, of eenvoudigweg als wat er is.
Als levensfilosofie doet radicale non-dualiteit uitspraken over de betekenis van zulke ervaringen en over de aard van het zelf en de werkelijkheid. Zij kan bijvoorbeeld stellen dat een afzonderlijk zelf niet werkelijk bestaat, dat er niemand is die handelt, of dat er uiteindelijk geen scheiding is tussen subject en object.
Vanuit Dioramics is een non-duale ervaring een andere wijze waarop de wereld verschijnt: een ander diorama. De filosofische uitleg van die ervaring is een volgende stap. Die uitleg kan betekenisvol zijn, maar volgt niet noodzakelijk uit de ervaring zelf.
De beleefde ervaring
In het dagelijks leven ervaren we onszelf vaak als iemand die zich in een wereld bevindt: ik kijk naar een boom, ik hoor een geluid, ik denk een gedachte. De wereld verschijnt dan min of meer tegenover een centrum dat ‘ik’ wordt genoemd.
In een non-duale ervaring kan die verhouding veranderen. De boom wordt gezien, het geluid wordt gehoord, gedachten verschijnen, maar het gevoel van een afzonderlijke waarnemer kan ontbreken of minder nadrukkelijk aanwezig zijn. De ervaring kan gepaard gaan met een gevoel van verbondenheid, vanzelfsprekendheid of vrijheid, al hoeft dat niet voor iedereen zo te zijn.
Het is moeilijk om hierover te spreken zonder opnieuw de onderscheidingen te gebruiken die in de ervaring zelf misschien juist wegvallen. Zodra we zeggen ‘ik ervaar eenheid’, zijn er in de taal alweer een ‘ik’ en een ervaring. Dat maakt de ervaring niet ongeldig, maar laat wel zien hoe lastig zij onder woorden te brengen is.
Vanuit Dioramics hoeft die veranderde ervaring niet te worden verklaard voordat zij serieus kan worden genomen. Zij is een mogelijke wijze waarop een wereld verschijnt, met een eigen kwaliteit en betekenis.
Een ander diorama
Een diorama is de samenhang waarin een wereld verschijnt: niet alleen wat wordt waargenomen, maar ook hoe datgene wat verschijnt betekenis krijgt. In die samenhang kunnen lichaam, herinnering, verwachting, taal en het gevoel van een zelf een rol spelen.
In een non-duaal diorama kan de vertrouwde tegenstelling tussen ‘ik hier’ en ‘wereld daar’ minder vanzelfsprekend zijn of geheel ontbreken. Dat betekent vanuit Dioramics niet dat het diorama is verdwenen. Er verschijnt nog steeds een wereld, maar de samenhang waarin die wereld verschijnt is veranderd.
Het woord diorama veronderstelt daarbij niet noodzakelijk een afzonderlijke kijker die buiten de ervaring staat. Ook het gevoel een kijker te zijn kan deel uitmaken van wat verschijnt. Wanneer dat gevoel verandert of wegvalt, verandert het diorama mee.
Een non-duaal diorama hoeft bovendien geen permanente toestand te zijn. Het kan zich kortstondig voordoen, zich herhalen of een meer blijvende plaats in iemands leven krijgen. Hoe zo’n ervaring zich ontwikkelt en welke betekenis zij krijgt, verschilt per persoon.
Van ervaring naar levensfilosofie
Een ervaring spreekt niet volledig voor zichzelf. Mensen proberen te begrijpen wat hun is overkomen en plaatsen het in een taal, een traditie of een verhaal. Zo kan een ervaring waarin geen afzonderlijk zelf wordt aangetroffen, worden uitgelegd als inzicht in het feit dat een afzonderlijk zelf nooit heeft bestaan.
Dat is een mogelijke interpretatie. Maar de overgang van ik ervaar geen afzonderlijk zelf naar er bestaat in werkelijkheid geen afzonderlijk zelf is een filosofische stap. De eerste uitspraak beschrijft, zo goed als mogelijk, een ervaring. De tweede doet een uitspraak over de aard van de werkelijkheid.
Hetzelfde geldt voor de ervaring van eenheid. Dat de wereld niet als gescheiden wordt ervaren, kan worden opgevat als een onthulling van een fundamentele eenheid. Maar het kan ook worden begrepen als een verandering in de wijze waarop de wereld verschijnt, zonder dat daarmee definitief is vastgesteld hoe de werkelijkheid onafhankelijk van die verschijning is.
Dioramics kiest voor die laatste terughoudendheid. Het ontkent de ervaring niet en verklaart haar ook niet bij voorbaat weg. Het maakt onderscheid tussen de ervaring en de conclusies die eraan worden verbonden.
Radicale non-dualiteit als levensfilosofie
Radicale non-dualiteit kent uiteenlopende formuleringen. Sommige sprekers benadrukken dat er geen afzonderlijk individu bestaat dat het leven bezit of bestuurt. Anderen stellen dat er niets te bereiken valt, omdat de veronderstelde zoeker zelf deel is van de schijn van afzondering.
Deze uitspraken kunnen voor iemand herkenbaar zijn vanuit een beleefde ervaring. Ze kunnen ook worden gehoord, gelezen en als levensbeschouwing worden overgenomen. Er hoeft dus niet altijd een directe non-duale ervaring aan vooraf te gaan.
Als levensfilosofie kan radicale non-dualiteit bestaande overtuigingen ter discussie stellen. Ze kan vragen oproepen bij het idee van een zelfstandig ‘ik’ dat volledig losstaat van de wereld en zijn leven onafhankelijk bestuurt. In die zin kan zij een waardevolle gesprekspartner zijn voor Dioramics.
Tegelijk kan ook een non-duale levensfilosofie zelf een kader worden waardoor de wereld wordt begrepen. Begrippen als eenheid, verschijning, niemand of dit is alles kunnen richting geven aan wat wordt opgemerkt en hoe ervaringen worden uitgelegd. Vanuit Dioramics zijn ook deze begrippen onderdeel van een diorama.
De vraag naar het zelf
Dioramics neemt het afzonderlijke zelf niet als vanzelfsprekend uitgangspunt. Wat wij ‘ik’ noemen, kan worden onderzocht als een veranderlijke samenhang van lichamelijke gewaarwordingen, herinneringen, gedachten, gevoelens en sociale relaties.
Het gevoel een afzonderlijk iemand te zijn kan sterk aanwezig zijn, maar ook naar de achtergrond verdwijnen. In een non-duaal diorama kan de ervaring van een centrum dat tegenover de wereld staat ontbreken. In andere omstandigheden kan dat centrum juist heel werkelijk en vanzelfsprekend aanvoelen.
Radicale non-dualiteit kan daaruit de conclusie trekken dat er in werkelijkheid geen afzonderlijk zelf bestaat. Dioramics hoeft die conclusie niet te bevestigen of te ontkennen om de ervaring te onderzoeken. Het vraagt hoe het zelf verschijnt, onder welke omstandigheden dat verandert en welke betekenis daaraan wordt gegeven.
Ontwaken als verandering van diorama
Een diepgaande non-duale ervaring wordt soms beschreven als ontwaken: het moment waarop iemand de werkelijkheid ziet zoals zij werkelijk is. Vanuit Dioramics kan ook een andere beschrijving worden voorgesteld: ontwaken als een ingrijpende verandering van diorama.
Wat eerder vanzelfsprekend was — bijvoorbeeld het gevoel een afzonderlijk individu te zijn — kan zijn vanzelfsprekendheid verliezen. De wereld kan opener, directer of minder verdeeld verschijnen. Zo’n verandering kan grote persoonlijke betekenis hebben en invloed hebben op de manier waarop iemand leeft.
Maar de intensiteit of overtuigingskracht van een ervaring stelt op zichzelf niet vast dat zij een definitief, perspectiefloos zicht op de werkelijkheid biedt. Ook een non-duaal diorama is vanuit Dioramics een wijze van verschijnen. Het hoeft daarom niet als minder waardevol te worden beschouwd; het wordt wel onderscheiden van een uiteindelijke waarheid over alles wat bestaat.
Overeenkomst en verschil
Dioramics en radicale non-dualiteit delen een belangstelling voor wat gewoonlijk vanzelfsprekend lijkt. Beide kunnen vragen stellen bij de scherpe scheiding tussen een innerlijk zelf en een uiterlijke wereld. Beide laten ruimte om te onderzoeken wat er gebeurt wanneer die scheiding minder vast blijkt dan gedacht.
Het verschil ligt in de betekenis die aan zo’n onderzoek wordt gegeven. Radicale non-dualiteit kan de afwezigheid van afzondering presenteren als de fundamentele aard van de werkelijkheid. Dioramics onderzoekt die afwezigheid als een mogelijke wijze waarop de wereld verschijnt: een diorama naast andere diorama’s.
Daarmee wil Dioramics niet bepalen welke ervaring iemand zou moeten hebben. Het vraagt evenmin om een non-duale ervaring te bereiken of vast te houden. Het nodigt uit om aandacht te geven aan de wereld zoals die verschijnt — of dat nu een wereld is waarin een afzonderlijk ‘ik’ sterk aanwezig lijkt, of een wereld waarin die scheiding wegvalt.
Lange tijd leefde ik met het idee dat mijn eigen leefwereld plaats moest maken voor die van de ‘verlichte’ meesters en goeroes. Hun beschrijvingen van vrijheid, vrede en vanzelfsprekendheid waren zo aantrekkelijk dat ik ook zo wilde leven. Mijn eigen ervaring, met haar onrust, twijfel en verlangen, leek vooral te wijzen op wat er bij mij nog ontbrak.
Maar hun leefwereld was mij niet rechtstreeks toegankelijk. Ik hoorde hun woorden, las hun boeken en zag hoe zij zich presenteerden. Daaruit ontstond bij mij een voorstelling van een leven waarin iets wezenlijks was opgelost. Het was mede die voorstelling waarnaar ik verlangde. Terwijl ik hoopte mijn eigen beperkingen achter me te laten, mat ik mijn dagelijks leven af aan een beeld waarvan ik de volle werkelijkheid niet kon kennen.
Vanuit Dioramics krijgt dat verlangen een andere betekenis. De leefwereld van een 'ontwaakte' hoeft niet de bestemming van mijn eigen leven te zijn. Wat iemand beschrijft kan mij raken, mijn blik verruimen en iets veranderen aan hoe de wereld voor mij verschijnt. Maar daarvoor hoeft mijn eigen ervaring niet eerst als ontoereikend te worden afgewezen. Ook mijn twijfel, verlangen en onvolmaaktheid horen bij het leven dat zich hier voltrekt.
Zie ook dit artikel van Miranda Warren