Leestijd: ca. minuten


Face on Mars
Image: https://tinyurl.com/ymyj57ah

 

19. Vooringenomenheid

Een vooringenomenheid ("bias" in het Engels) is een manier om overtuigingen in stand te houden en te versterken. Een vooringenomenheid is een onevenredig gewicht ten gunste of ten nadele van een idee of zaak, meestal op een gesloten, of oneerlijke manier. (Zie verder hier).

Er zijn vele soorten vooringenomenheden en iedereen, ook serieuze en intelligente wetenschappers, maakt zich er schuldig aan.

Neem bijvoorbeeld wat "confirmation bias" wordt genoemd.


Dit is de neiging om datgene wat je overtuiging bevestigt serieus te nemen in plaats van datgene wat je overtuiging zou weerleggen. Iemand die hypochondrisch is, zal overal op het internet "bewijs" vinden dat hij, bij het zien van een vlek op zijn arm, zeker kanker heeft. Het artikel of de dokter die zegt dat het een onschuldige pigmentatie is, zal niet worden geloofd. De hypochonder is al overtuigd en zal dus overal bevestiging zoeken en vinden om zijn overtuiging te staven. Alles wat zijn overtuiging niet ondersteunt, wordt over het hoofd gezien of ontkend.

Maar let op: niet alleen hypochonders doen dit. Iedereen heeft min of meer deze neiging.

“Wij mensen houden ervan als dingen van een leien dakje gaan. We hunkeren naar zekerheid en troostende concepten. We willen dat onze overtuigingen ondersteund en goedgekeurd worden, niet uitgedaagd en mogelijk in diskrediet gebracht. Dat psychologische feit wordt 'confirmation bias' genoemd. Kort gezegd: mensen hebben de neiging te veel gewicht toe te kennen aan bewijzen die bevestigen wat zij reeds geloven of willen geloven, terwijl zij te weinig gewicht toekennen aan bewijzen die in tegenspraak zijn met wat zij reeds geloven of willen geloven, of die zij van de hand wijzen of zelfs helemaal vergeten.”

Robert Saltzman, De tienduizend dingen

Sociale media hebben "confirmation bias" bijna standaard gemaakt door programmatisch meer te laten zien van wat overeenkomt met de vorige zoekopdracht van een gebruiker. En zo kom je na het zien van een onschuldige video over het "gezicht op Mars" ook terecht bij de afbeelding van Jezus in een stuk toast en vandaar naar andere "paranormale" toestanden en voor je het weet zie je niets anders dan buitenaardse ontvoeringen en geestverschijningen.

Het zien van een gezicht op Mars of Jezus in een stuk toast is op zich weer een andere vorm van vooringenomenheid die "apophenia" of "pareidolia" wordt genoemd: de neiging om patronen te zien in wat eigenlijk willekeurige configuraties zijn. En iedereen herkent wel een "gezicht" op de maan.

Mensen hebben trouwens van nature de neiging om overal gezichten in te zien, in de stippen van het balatum zeil op de vloer of in boomstronken, kan allemaal. Ik denk dat het te maken heeft met het overleven als baby om het gezicht van de moeder te herkennen. En iedereen kent ook het voorbeeld van het zien van een slang die in feite een stuk touw is. Op tijd gevaar herkennen is natuurlijk van het grootste belang, maar het kan ook heel misleidend zijn.

Eerbiedwaardigheid

In sommige spirituele kringen gelooft men dat hoe ouder iets is, hoe meer waarde en waarheid een bepaald idee moet bevatten. Bijvoorbeeld, "Ki energie" (ook geschreven als "Chi" of "Qi") is een Chinees concept dat enkele duizenden jaren oud is. Maar is dat de reden waarom deze energie daarom ook moet bestaan? Ki energie wordt gebruikt om de heilzame effecten van bewegingsleren zoals "T'ai chi" en "Chi Kong" te verklaren. Ook de procedure van acu-punctuur zou erop gebaseerd zijn. De wetenschap heeft nog geen dergelijke energie gevonden, wat overigens niets afdoet aan de mogelijke heilzame werking van deze praktijken. Voorstanders zijn echter niet onder de indruk van het feit dat de moderne wetenschap de Ki niet kan vinden. Dit wordt dan uitgelegd als een "subtiele" energie die niet gedetecteerd kan worden door de "ruwe" wetenschappelijke apparatuur of zelfs dat er andere "dimensies" bij betrokken zijn. Het moet gewoon waar zijn, omdat het zo oud is en omdat zoveel mensen erin geloven...

Perspectivisme

Onze kijk op de werkelijkheid is beperkt. Friedrich Nietzsche noemde dit principe "perspectivisme", waarmee hij zich verzette tegen het idee dat het mogelijk is om "absolute" of "ultieme" kennis te verwerven, als het ware kijkend door de ogen van God:

"Want, mijne heren filosofen, laten we ons voortaan beter hoeden voor de gevaarlijke oude fabel van de conceptie, die kwam met een zuiver, willoos, pijnloos, tijdloos onderwerp van kennis, laten we ons hoeden voor de opsmuk van zulke tegenstrijdige begrippen als zuivere rede, absolute geest, kennis op zich: hier wordt altijd een denkende activiteit geëist van een oog dat niet eens gedacht kan worden, een oog dat helemaal geen richting mag hebben, waarin de actieve en interpreterende krachten geblokkeerd moeten zijn, afwezig, krachten die het zien hoe dan ook slechts tot een zien-van-iets maken, hier wordt dus altijd een ongerijmdheid en absurditeit van het oog geëist. Er is alleen een perspectivisch zien, alleen een perspectivisch kennen; en hoe meer affecten we hebben over een zaak, hoe meer ogen, verschillende ogen, we weten te gebruiken voor dezelfde zaak, hoe vollediger ons begrip van deze zaak zal zijn, onze objectiviteit."

Friedrich Nietzsche, Genealogie van de moraal

Het is dus niet mogelijk om los te komen van alle vooringenomenheid. Op zijn minst is het niet mogelijk om los te komen van het feit dat we simpelweg het standpunt innemen van een bepaald soort primaatdier.

Hiërarchisme

Een speciale vorm van vooringenomenheid, die door bijna iedereen niet wordt herkend, is een vorm van denken die je "hiërarchisme" zou kunnen noemen. Hiërarchisme is de vooringenomenheid die beweert dat zowel het universum als de geest gekarakteriseerd moeten worden door het (idee van het) Ene, het Ene waarvan alles afhangt. Daarover verderop meer.