Chapter 6

The Freedom To Be

Q: Robert, you say that we have no free will. I don’t understand that at all. If I decide to have another sip of tea, my arm and hand will reach out for the cup. Did I not will that action to happen?

A: Naturally, we all have the sensation of free will and choice, but that is, I say, a sensation and nothing more. Choice is a story we tell ourselves after the actual “decision”— there never was any decision— has already been determined unconsciously as the resultant of the interplay among different parts of the brain. What feels to us like choice is not a voluntary decision at all, but the attribution of that neuronal dance to a fictional boss or overseer called myself. The overseer-myself is a ghost in the machine. There really is no little “myself” sitting in the middle of your skull deciding anything.

We all have a sensation of agency, but that sensation is like the feeling while dreaming that “I,” the dreamer, have powers to influence events and determine outcomes within the dream. Upon awakening, we see that the “I” in the dream was as much a part of the dream as anything else in the dream— not in any way separate from it— and actually had no powers at all.

Since the advent of functional magnetic resonance imaging and other recent ways of studying the brain, it has become apparent that when one “chooses” to move a part of the body, the necessary preparations for executing that movement took place in the brain before— sometimes seconds before— there was a feeling or thought of choosing anything. So the sensation of choosing is really more like a recognition, after the fact, of unconscious occurrences than an actual choice.

Through a complex process of internal negotiation among countless neuronal connections, outcomes emerge constantly, and then “myself”— which is not a decider, but more like an habitual, repetitive thought— becoming aware of those supposed choices that never really were conscious choices at all, explains its feelings of apparent wanting and deciding by telling itself a story of having chosen freely.

At the time of the Upanishads, people believed that Earth was the center of the universe, and that the sun, planets, stars and other visible celestial bodies revolved around Earth. Now we know better, and may consider the ancient ones naïve. But in the matter of free will, the ancients may have understood things that most of us moderns do not. Vedanta, for example, appreciated long ago that the sense of free will is a kind of self-deception that arises with the mistaken idea that there is a person apart from the entirety of the universe. A similar perspective is found also in Buddhism, which points out that there never was nor will be a freestanding, separate “I,” because every apparently separate happening depends for its existence upon everything else. “Myself” is “co-dependently originated,” as this is said.

Still, those two old traditions may seem to agree about these matters more than they really do agree. When one looks more deeply, they are in fact at odds. Vedanta tells us that “I” exist in two senses. The first is the bodily-identified “I” which believes and feels that it has free will. This is mithya, or conditional being. And then there is the supposedly permanent myself that witnesses the conditional myself, along with everything else in the universe.

In fact, Vedanta professes that without this permanent witness-self, the universe would not exist at all— that only the light of the Self brings the universe into being. The Buddha, on the other hand, who had been trained in Vedanta, but at last rejected it, dismissed the Vedic idea of Self, calling it “eternalism,” and said that there is no permanent self, nor permanent anything else.

Such traditional ideas about what constitutes the “real self,” may be worth knowing about, but if taken to be indisputable knowledge, will discourage further investigation. This closed-mindedness is characteristic of religious believers of all types, not just Vedantists and Buddhists, but Christians and Muslims too who are absolutely certain that Big Daddy watches them unceasingly, and will reward or punish them according to their faith. There may be certain kinds of wisdom in all of those traditions, but it does not extend as far as defining what “myself” is or isn’t. That, I say, is a mystery only barely glimpsed, if at all, and never fully resolved.

So many of us want to rush to judgment— to latch on to one style of belief or another, shutting the mind entirely to other possibilities. Why this impatience to explain “myself” for once and for all? Ask yourself: Is not-knowing really so frightening that I must hurriedly anoint as fact that which is really only conjecture? Is ambivalence so terrifying that I must prematurely embrace one particular belief or another rather than just knowing about all of them?

To support the laws and customs of the social order, we must pretend, perhaps, that free will actually exists. But what may work well for the maintenance of societies, may, at the same time, be poisonous to an awakening mind that needs facts, not pretexts and masquerades.

Despite the feeling of free will, and the social conventions that revolve around it, no one, I say, ever chose anything freely. And no one is to blame for so-called “bad choices” either. The deepest wellsprings of thought and action exist beyond our ken and beyond conscious control. I have no idea what word I will type next or where it will come from.

Freedom, I say, does not mean getting to do whatever one wishes. Nor does freedom have anything to do with so-called “free will,” which is a fantasy. Freedom arises with the understanding that in each moment what is, is, and cannot be different, including whatever "myself" sees, feels, thinks or does.

In the light of that understanding, while acceding outwardly to social conventions which require playing the role of chooser and decider (and even demand acting as if one were somehow responsible for behaviors over which one never had any actual choice), inwardly—within one’s private understanding—one may come clean and admit that the “myself” who chooses is a fiction, a story I have learned to tell myself. In that admission one may find freedom—not the freedom to “choose,” but the freedom to be.

Here is part of a conversation with neuroscientist Rudolfo Llinás:

LLINÁS: Well yeah, it’s an instrument that has a coil that you put next to the top of the head and you pass a current such that a big magnetic field is generated that activates the brain directly, without necessarily having to open the thing. So if you get one of these coils and you put it on top of the head, you can generate a movement. You put it in the back, you see a light, so you can stimulate different parts of the brain and have a feeling of what happens when you activate the brain directly without, in quotes, “you” doing it. This of course is a strange way of talking but that’s how we talk.

So I decide to put it on the top of the head where I consider to be the motor cortex and stimulate it and find a good spot where my foot on the right side would move inwards. It was “pop,” no problem. And we did it several times and I tell my colleague, I know anatomy, I know physiology, I can tell you I’m cheating. Put the stimulus and then I move, I feel it, I’m loving it. And he said well, you know, there’s no way to really know. I said, I’ll tell you how I know. I feel it, but stimulate and I’ll move the foot outwards. I am now going to do that, so I’m stimulated and the foot moves inwards again. So he said, well what happened? I said, “I changed my mind. Do it again.” So we do it half a dozen times.

Q: And it always moves inwards?

LLINÁS: Always. So I said, oh my god, I can’t tell the difference between the activity from the outside and what I consider to be a voluntary movement. If I know that it is going to happen, then I think I did it, because I now understand this free will stuff and this volition stuff. Volition is what’s happening somewhere else in the brain, I know about and therefore I decide that I did it. You actually take possession of something that doesn’t belong to you.

Q: So you’re saying there’s this straight-forward linkage between the stimulation and the foot moving inward, and that’s going to happen every time, even if you will yourself to move it out and it still moves in, are you saying that you nevertheless thought your sensation was of having moved it out?

LLINÁS: No! The sensation is different. The sensation was that it was I who did it.

LLINÁS: It moved it in and the sensation is, well I moved it in. I could not have a feeling different to what I would have had had I moved it inwards. So I want to move it outwards, and when I feel the stimulus, I move it outwards, but it moves inwards.

Q: Did you feel that there was a problem?

LLINÁS: No, I didn’t feel there was a problem, I moved it inwards!

Q: But you thought, you decided you were going to move it outwards!

LLINÁS: Yes, but I moved it inwards. And then you think and you realize that you are saying it after the fact that you moved it inwards because it moved it in the inwardly manner and you knew this was going to happen so you take possession of it. In other words, free will is knowing what you are going to do, that’s all. Not necessarily willing it. It is not you who’s doing it, it is many cells deciding to do it.

De vrijheid om te zijn

[1]V: Robert, je zegt dat we geen vrije wil hebben. Ik begrijp dat helemaal niet. Als ik besluit om nog een slok thee te nemen, zullen mijn arm en hand naar het kopje reiken. Heb ik niet gewild dat die actie zou gebeuren?

[2]A: Natuurlijk hebben we allemaal het gevoel van vrije wil en keuze, maar dat is, zeg ik, een gevoel en niets meer. Keuze is een verhaal dat we onszelf vertellen nadat de eigenlijke "beslissing" - er is nooit een beslissing geweest - al onbewust is bepaald als het resultaat van het samenspel tussen verschillende delen van de hersenen. Wat voor ons voelt als een keuze is helemaal geen vrijwillige beslissing, maar het toeschrijven van die neuronale dans aan een fictieve baas of opziener die ik mijzelf noem. De opziener-mijzelf is een spook in de machine. Er zit echt geen kleine "ikzelf" in het midden van je schedel die iets beslist.

[3]We hebben allemaal het gevoel een onafhankelijk handelend subject te zijn, maar dat gevoel is als het gevoel tijdens het dromen dat "ik", de dromer, de macht heb om gebeurtenissen te beïnvloeden en de uitkomst van de droom te bepalen. Bij het ontwaken zien we dat de "ik" in de droom evenzeer deel uitmaakte van de droom als al het andere in de droom - er op geen enkele manier los van stond - en eigenlijk helemaal geen macht had.

[4]Sinds de komst van 'functional magnetic resonance imaging' (MRI) en andere eigentijdse manieren om de hersenen te bestuderen, is het duidelijk geworden dat wanneer men "kiest" om een deel van het lichaam te bewegen, de noodzakelijke voorbereidingen voor het uitvoeren van die beweging in de hersenen al plaatsgevonden heeft voordat - soms hele seconden voordat - er het gevoel of de gedachte was om iets te kiezen. De sensatie van het kiezen is dus eigenlijk meer een herkenning achteraf, van onbewuste gebeurtenissen dan een werkelijke keuze.

[5]Door een ingewikkeld proces van interne onderhandelingen tussen talloze neuronale verbindingen ontstaan er voortdurend gebeurtenissen, en dan word "ikzelf" - die niets beslist, maar meer een habituele zich herhalende gedachte - zich bewust van die vermeende keuzes die eigenlijk nooit echt bewuste keuzes waren, en zijn gevoelens van schijnbaar willen verklaart en beslist door zichzelf een verhaal te vertellen over in vrijheid te hebben gekozen.

[6]In de tijd van de Upanishads geloofde men dat de Aarde het centrum van het universum was, en dat de zon, de planeten, de sterren en andere zichtbare hemellichamen om de Aarde draaiden. Nu weten we beter, en zouden we onze voorouders als naïef kunnen beschouwen. Maar wat de vrije wil betreft, hebben die geschiedkundige figuren wellicht zaken begrepen die de meesten van ons nu niet begrijpen. Vedanta, bijvoorbeeld, waardeerde lang geleden het idee dat het gevoel van een vrije wil te hebben een soort zelfbedrog is dat voortkomt uit het onjuiste idee dat er een persoon is die los staat van het geheel van het universum. Een soortgelijk perspectief vinden we ook in het boeddhisme, dat erop wijst dat er nooit een vrijstaand, afzonderlijk "ik" geweest is en dat dit er ook nooit zal zijn, omdat elke schijnbaar afzonderlijke gebeurtenis voor zijn bestaan afhankelijk is van al het andere. Het "ik" is "wederzijds-afhankelijk ontstaan" zoals dat wordt genoemd.

[7]Deze twee oude tradities lijken het over deze zaken meer eens te zijn dan ze het in werkelijkheid zijn. Wanneer men beter kijkt, zijn ze het in feite oneens met elkaar. Vedanta vertelt ons dat "ik" op twee manieren bestaat. De eerste is het met het lichaam geïdentificeerde "ik" dat gelooft en voelt dat het een vrije wil heeft. Dit is mithya, of voorwaardelijk zijn. En dan is er het vermeende permanente ik dat gewaar is van het voorwaardelijke ik, samen met al het andere in het universum.

[8]In feite beweert Vedanta dat zonder dit permanente waarnemende-zelf, het universum helemaal niet zou bestaan - alleen het licht van het Zelf doet het universum ontstaan. De Boeddha daarentegen, die was getraind in Vedanta, wat hij uiteindelijk afwees, verwierp het Vedische idee van het Zelf, noemde het "eternalisme" en beweerde dat er geen permanent zelf is, noch dat er iets anders permanent bestaat.

[9]Dergelijke traditionele ideeën over wat het "echte zelf" is, kunnen de moeite waard zijn om te kennen, maar wanneer ze worden opgevat als onbetwistbare kennis, zullen ze verder onderzoek ontmoedigen. Deze bekrompenheid is kenmerkend voor allelei soorten religieuze gelovigen, niet alleen Vedantisten en Boeddhisten, maar ook Christenen en Moslims die er absoluut zeker van zijn dat Big Daddy hen onophoudelijk in de gaten houdt, en hen zal belonen of straffen naar gelang hun geloof. Er mogen dan in al die tradities bepaalde wijsheden bestaan, maar die reiken niet zo ver dat ze definiëren wat "ikzelf" is of niet is. Dat, zeg ik, is een mysterie waar we slechts een glimp van opvangen, als we het al zien, en dat nooit volledig zal worden opgelost.

[10]Veel mensen willen te snel een oordeel vellen - zich vastklampen aan een of andere vorm van geloof en hun geest volledig sluiten voor andere mogelijkheden. Waar komt dit ongeduld om "mezelf" voor eens en voor altijd te verklaren eigenlijk vandaan? Vraag jezelf eens af: Is niet weten werkelijk zo beangstigend dat ik haastig als feit moet aannemen wat eigenlijk slechts giswerk is? Is ambivalentie zo angstaanjagend dat ik meteen dit bepaalde geloof moet omarmen in plaats van op de hoogte zijn van alle religies?

[11]Om de wetten en gebruiken van de sociale orde te ondersteunen, moeten we misschien doen alsof de vrije wil werkelijk bestaat. Maar wat werkt voor de instandhouding van samenlevingen, kan tegelijkertijd giftig zijn voor een ontwakende geest die behoefte heeft aan feiten, niet aan voorwendsels en maskerades.

[12]Ondanks het gevoel van een vrije wil te hebben, en de sociale conventies die daaromheen gevormd zijn, heeft niemand, zeg ik, ooit iets uit vrije wil gekozen. En niemand heeft schuld aan zogenaamde "slechte keuzes". De diepste bronnen van denken en handelen bestaan buiten ons weten en buiten onze bewuste controle. Ik heb er geen idee van welk woord ik hierna zal typen of waar het vandaan zal komen.

[13]Vrijheid, zeg ik, betekent niet dat je maar kunt doen en laten wat je wilt. Vrijheid heeft ook niets te maken met de zogenaamde "vrije wil", hetgeen een fantasie is. Vrijheid komt met het begrip dat op elk moment dat wat is, gewoon is, en dat het niet iets anders kan zijn, inclusief wat "ikzelf" zie, voel, denk of doe.

[14]In het licht van dat inzicht kan men, terwijl men zich naar de buitenwereld toe schikt naar sociale conventies die vereisen dat men de rol speelt van kiezer en beslisser (en zelfs eist dat men zich gedraagt alsof men op de een of andere manier verantwoordelijk is voor gedrag waarover men nooit enige werkelijke keuze heeft gehad), van binnen - in het privédenken- eerlijk zijn en toegeven dat de "ikzelf" die kiest een fictie is, een verhaal dat ik geleerd heb mezelf te vertellen. In die bekentenis kan men vrijheid vinden - niet de vrijheid om te "kiezen", maar de vrijheid om te zijn.

[15]Hier is een deel van een gesprek met neurowetenschapper Rudolfo Llinás:

[16]LLINÁS: Ja, het is een instrument met een spoel die je in de buurt van de kruin naast het hoofd plaatst. Je stuurt een electrische stroom door het instrument zodat een sterk magnetisch veld wordt opgewekt dat de hersenen direct activeert, zonder dat je de schedel hoeft open te maken. Wanneer je zo'n spoel boven op het hoofd plaatst, kun je beweging veroorzaken. Wanneer je hem achterop het hoofd plaatst, zie je licht. Dus je kunt verschillende delen van de hersenen stimuleren zonder dat, tussen aanhalingstekens, "jij" ook maar iets doet. Dit is natuurlijk een vreemde wijze van spreken maar dat is hoe we erover praten.

[17]Ik besloot om het ding bovenop mijn hoofd te zetten, waar ik meen dat de motorische cortex zich bevindt, om dit vervolgens te stimuleren door de juiste plek te vinden van waaruit mijn rechtervoet naar binnen zou bewegen. En dat werkte, geen probleem. We herhaalden het verschillende keren en ik zei tegen mijn collega: ik ben op de hoogte van anatomie en fysiologie, en ik zou vals kunnen spelen. Ik geef de stimulans en dan beweeg ik, en ik voel het, geweldig. En hij antwoordde, we kunnen dat niet echt weten. Ik antwoordde, ik zal je vertellen hoe we het kunnen weten. Ik voel het, maar wanneer de stimulus komt zal ik de voet naar buiten bewegen. Dat ga ik nu doen, ik word gestimuleerd en de voet beweegt weer naar binnen. En hij zei, wat gebeurde er toen? Ik zei, "ik heb me bedacht. Doe het nog eens." En dus deden we het nog zo'n zes keer.

[18]V: En hij beweegt altijd naar binnen?

[19]LLINÁS: Altijd. Dus ik zei, godallemachig, ik kan het verschil niet voelen tussen de activiteit van buitenaf en wat ik als een vrijwillige beweging beschouw. Als ik weet dat het gaat gebeuren, dan denk ik dat ik het gedaan heb, want nu begrijp ik vrije wil en wilsuiting. Wilsuiting is wat er ergens anders in de hersenen gebeurt, waar ik weet van heb en daarom besluit dat ik het gedaan heb. Je gaat eigenlijk met de eer strijken voor iets dat je niet gedaan hebt.

[20]Je zegt dus dat er een regelrecht verband bestaat tussen de stimulatie en de voet die naar binnen draait, en dat dat elke keer zal gebeuren, zelfs als je jezelf dwingt om hem naar buiten te draaien - terwijl hij ondertussen nog steeds naar binnen beweegt - en ondanks het feit dat je dacht te voelen dat je hem naar buiten draaide?

[21]LLINÁS: Nee! het voelt anders. De sensatie is dat ik het was die het deed.

[22]LLINÁS: Het bewoog naar binnen en de beleving is, eh, dat ik hem naar binnen bewoog. Ik kon geen ander gevoel hebben dan wat ik gehad zou hebben wanneer ik hem naar binnen had bewogen. Dus ik wil hem naar buiten bewegen, en wanneer ik de prikkel voel, beweeg ik hem naar buiten, maar het beweegt naar binnen.

[23]V: Voelde je dat er een probleem was?

[24]LLINÁS: Nee, ik voelde niet dat er een probleem was, ik bewoog hem naar binnen!

[25]V: Maar je dacht, je besloot dat je het naar buiten zou bewegen!

[26]LLINÁS: Ja, maar ik bewoog hem naar binnen. En dan denk je na en je realiseert je dat het achteraf is dat je zegt dat je hem naar binnen bewoog omdat het naar binnen bewoog en je wist dat dit ging gebeuren dus je eigent het je toe. Met andere woorden, vrije wil is weten wat je gaat doen, dat is alles. Niet noodzakelijkerwijs het willen. Het is niet jij die het doet, het zijn vele cellen die beslissen om het te doen.