Chapter 40

Ta Ta

I love the moment of not comprehending that a reflection is “me” when first catching sight of myself accidentally in a shop window or mirror. I like reading words before realizing that they are my own thoughts from the past.

I felt that pleasant shock of delayed recognition when presented with these words of mine from last year:

Clearly, our recollections of previous times were not accurate even at the time of the original “snapshot” and are then edited, pruned, revised, and recreated constantly. And certainly no one can return to the past and change anything.

“The moving finger having written moves on. Nor all thy piety nor all thy wit, cancel half a line of it.” (Omar Khayyám)

However, I do not think that the existence of the so-called present is any more real than the existence of the past. Both are seen from a particular point of view, and neither can be touched or altered by any means at our disposal, so in my book, they are functionally equivalent as to reality.

Q. So, Robert, if the present is equal in reality to the past because both of course are experienced from a particular point of view, is there anything real at all? I don’t have a need to find “me.” I am always “me.” But that is not the same as knowing what is real, is it? The only constant so far as I can see is old age, suffering, and death. Is that because those are the only things we know? Isn’t there something that is more real than all of that?

A. No. I would not say that. As I see this, the facts of old age, illness, suffering, and death are about as real as real gets.

Countless humans rely upon second-hand beliefs in an attempt to finesse the mortal situation. When I say “second-hand,” I mean ideas that one has heard or read and then simply accepted upon no real evidence beyond the supposed authority of the source—scripture, a venerated guru, or even just the popularity of the belief, as if the more believers an idea attracted, the truer it became.

When you ask me if there is not something realer than old age, suffering, and death, you are reflecting the core principle—the quintessence—of spirituality, which is belief in a kind of Cosmic Plan. In that view, the world we see is only a dream, but above or beyond “appearances” there exists a real world ruled by “God,” or, for those who feel more impersonal about matters, a world ruled by a primary organizing principle that is not random, but intentional.

Once the Cosmic Plan idea becomes rooted in a human mind, that mind readily accepts such propositions as: “Everything happens for a reason” (the reason being the Plan), or “Love is all there is” (“Love” being the name for the organizing principle). I am not saying that such ideas are false, but they could be. And since there can be no real evidence for such propositions, I have little interest in them.

When I say that the present is no more real than the past, that is not because both are seen from “a particular point of view,” as you said. Everything is seen from a point of view—what other kind of seeing is there?—but that does not make what one sees unreal, only personal.

I say that present is no more real than past because in the same way that one cannot touch or change the past, by the time one notices what appears to be “the present,” that is already gone and can no more be touched or changed than something that occurred last week or last year. Our perceptions, thoughts, and feelings are fleeting, changing constantly, and entirely impermanent. They can never be grasped, not even for a moment; one might as well try to carry water in a colander.

You do not have to take my word for that as you would if I were claiming that a group of special beings, the Indigo Children, have chosen to incarnate on this planet for a specific mission, or that Jesus awaits you in Heaven. Statements like that can only be taken on faith (credulity). But you can easily verify for yourself my saying that perceptions, thoughts, and feelings have no staying power at all — here for an instant, and gone forever.

Q2: In another vein, but pointing also to impermanence, I studied for a year with a Huichol Indian shaman called Ta Ta, a man in his eighties. He had plied his craft for thirty years and claimed numerous powers including the power to heal. When Ta Ta fell ill, he went to the high mountains to consult with the most famous and powerful living Huichol healer. But his kidneys still failed. I was told that on his death bed, Ta Ta expressed surprise that he too was dying.

A: I have heard reality defined as that which does not go away even if you don’t believe in it. I guess that one caught up with old Ta Ta.

Humans have some competence as healers—not the power to “do” healing, but the capacity to foster circumstances favorable to the natural healing powers of the body itself, by, for instance, cleaning a wound or by using an antibiotic to augment the work of the immune system. I did similar work myself for years as a psychotherapist. What we do not have, is the ability to live a life that is not a human life or to help someone else to live such a life with all that entails, including old age, illness, suffering, and death.

We humans are a species in the animal kingdom, and all animals age, become ill, and die. Obviously! Some people try to create two separate categories: humans and animals, as if we humans were not primate animals ourselves. In that view, humans are the specially created “children of God,” different not just in appearance but in kind from our non-human brothers and sisters. That idea becomes increasingly untenable as we learn more about the intelligence that other animals besides us really possess.

In fact, depending upon what is meant by the word “intelligence,” we may not even be the most intelligent animals on this planet. We already know that whales, for example, are highly intelligent, and possess notably evolved modes of communication among themselves. But because whales have no need to work for a living or invent anything, we humans are limited in our ability to assess their level of intelligence. No one really knows what it is like to be a whale, or what whales think about. We do observe that sex and reproduction is a big part of cetacean life, just as it is for us humans.

Getting back to the Huichol shamans: For those who feel absolutely certain that a world of spirits is not just another idea in the human mind, but a fact, the very word “shaman,” like the term “self-realized master,” carries with it a numinous quality, as if shamans possessed extraordinary powers that “ordinary people” lack. That is nonsense, I say. We are all just human here and to believe otherwise—to believe that certain special people enjoy supernatural powers, including having attained a “deathless state”—demonstrates the rather childish defense mechanism called magical thinking.

By defense mechanism, I mean a habit of mind fashioned to protect the ego — that sense of oneself called “I”—from coming face to face with certain facts. If I apply for a job, for example, but lose out to a rival for the same position, I may tell myself that I never really wanted the job anyway. That would be the defense mechanism called “rationalization.”

If one is young and healthy, certain facts of life may intrude only rarely. When at last those facts—the facts of impermanence: old age, illness, and death—begin to seem more pressing, the ageing human being will notice that the later stages of a human life seem to comprise one long goodbye: goodbye to friends and loved ones, goodbye to physical powers, goodbye to sensual pleasures, goodbye to health and independence, goodbye to self-image, and eventually goodbye to being at all.

Spiritual believers may claim that death is not “real,” and even offer arguments and purported “evidence” for that proposition. All of that, I say, relies upon an archaic defense mechanism—the one called denial. Your story of Ta Ta provides a clear representation of that rather primitive mechanism. When wishful thinking—“I won’t die”—is encouraged and supported by traditional spiritual beliefs, self-deception is practically inevitable.

To deny that death awaits us all, usually preceded by dotage, senescence, and decrepitude (assuming we even survive long enough to experience such infirmity), is entirely delusional, quite beyond mere wishful thinking. In his belief that he could defeat death with shamanic medicine, Ta Ta was not “spiritual,” but deranged. And the medicine man who taught him that nonsense was deranged as well. Titles such as shaman, guru, master, or, worst of all, “self-realized being” do nothing to make such beliefs less delusional. And by the way, Ta Ta is a funny name for someone who believed he would never have to say “ta ta.”

Q3: Robert, thank you for your words. My knowledge of Zen is nonexistent, but I do not want to become a Buddhist, and, although I consider you to be awake in the best sense, I am not looking to you for enlightenment or mastering anything. If that’s OK with you, I will ask my questions.

A: Although I speak of Zen sometimes, I’m not a Buddhist. I’m a Be-ist. My intention is not to proselytize, but only to express my views on these matters for whatever they are worth. Beyond that, I have no agenda, and, unless asked explicitly, I do not presume to advise anyone. With that understanding, please feel free to ask whatever you like.

Q3: Be-ist. I like that. I never heard it before. My question is a confusion I can’t seem to get off my mind. If this world is like a dream, and if a dream is really non-existent, then would it not be true that we are all dreaming old age, suffering and death, creating them, I mean? And in that case, would old age, suffering and death not be unreal too, Robert?

A: The phrase “this world is like a dream” can mean so many things. Let me begin by telling you how I understand it:

In our nightly sleep we seem to inhabit a world of experiences that feel real while we are dreaming, but upon awakening we have no idea from whence those dreams came or from what “stuff” they were made. The same is true of the world we see in ordinary waking consciousness, including our own bodies. It all feels real, but we don’t know what it is.

Of course, we know nothing at all about the quintessential nature of “reality.” Absolutely nothing. Zilch. Goose egg. Nada. Anyone who claims to know that is a fraudster or a fool. But it is not just the ultimate nature of reality about which we are ignorant. We do not know that the world we see even exists apart from our perceptions of it, so in that sense we are dreaming that world. However — and this is a big “however” — that does not mean that our lives are not real, that this world is not real, or that old age, illness, and death are not real.

It is one thing to say, “I don’t know the essential nature of reality”—which is a factual assertion—and quite another to say, “None of this is real, and I do not really exist.” From my point of view that assertion, which is common among certain types who consider themselves spiritual, is just preposterous. That kind of talk arises when fears of meaninglessness in the ordinary daily grind, along with other forms of psychological suffering, including the undeniable experience of deterioration and mortality, motivate a desire to escape into something “better,” something “spiritual,” something that is not this.

Whether that escape hatch is called “I will never die because I am a Huichol shaman,” or “My earthly life is just the waiting room to get into Heaven,” or “I cannot die because I was never born,” or some other version of the no-death, feel-good story, the upshot is the same: a rejection of what one plainly sees in favor of what one wants to believe.

Selling feel-good beliefs is the stock in trade of the priests, pastors, gurus, shamans, spiritual teachers, and other such “experts” who make a living practicing their special versions of the world’s oldest profession. Some of them even believe what they are saying, although there is, I say, little “truth” in any of it, at least as far as we know. But the credulity with which so many people approach the assertions of those “experts,” and their allegedly sacred texts, as if hearing something from a so-called saint, or reading it in a purportedly holy book, made it automatically true, from my perspective appears infantile.

Clinging is one of the two primal human instincts observed in newborns. Sucking at the breast is the other. “Spirituality” offers the opportunity for grown adults to indulge both, and even to be considered high-minded for doing so. If that rankles, sorry. That is not my intention. I just say what I see. Anyone is free to disagree entirely with any or all of it.

Ta Ta

[1] Ik hou van het moment dat ik niet besef dat "ik" het ben wanneer ik mezelf voor het eerst toevallig in een etalage of een spiegel zie. Ik hou ervan woorden te lezen voordat ik besef dat het mijn eigen gedachten uit het verleden zijn.

[2] Ik voelde die aangename schok van vertraagde herkenning toen ik deze woorden van mij van vorig jaar voorgeschoteld kreeg:

[3] Het is duidelijk dat onze herinneringen aan vroegere tijden zelfs op het moment van de oorspronkelijke "momentopname" niet accuraat waren en vervolgens voortdurend worden bewerkt, gesnoeid, herzien en herschapen. En zeker kan niemand naar het verleden terugkeren en iets veranderen.

[4] "De bewegende vinger die geschreven heeft, gaat verder. Noch al uw vroomheid, noch al uw verstand, annuleert er een halve regel van." (Omar Khayyám)

[5] Ik denk echter niet dat het bestaan van het zogenaamde heden werkelijker is dan het bestaan van het verleden. Beide worden gezien vanuit een bepaald gezichtspunt, en geen van beide kan worden aangeraakt of veranderd met enig middel dat tot onze beschikking staat. Dus voor mij zijn ze functioneel gelijkwaardig wat de werkelijkheid betreft.

[6] Q. Dus, Robert, als het heden in werkelijkheid gelijk is aan het verleden omdat beide natuurlijk worden ervaren vanuit een bepaald gezichtspunt, is er dan überhaupt iets werkelijks? Ik heb geen behoefte om "mijzelf" te vinden. Ik ben altijd "ik". Maar dat is niet hetzelfde als weten wat echt is, toch? De enige constante voor zover ik kan zien is ouderdom, lijden en dood. Is dat zo omdat dat de enige dingen zijn die we kennen? Is er niet iets dat werkelijker is dan dat alles?

[7] A. Nee. Dat zou ik niet zeggen. Zoals ik het zie, zijn de feiten van ouderdom, ziekte, lijden en dood zo reëel als het maar zijn kan.

[8] Talloze mensen vertrouwen op tweedehands geloofsovertuigingen in een poging om de realiteit van sterfelijkheid te omzeilen. Als ik zeg "tweedehands", dan bedoel ik ideeën die men heeft gehoord of gelezen en die men vervolgens simpelweg heeft aanvaard op grond van geen enkel echt bewijs buiten de veronderstelde autoriteit van de bron - een geschrift, een vereerde goeroe, of zelfs slechts de populariteit van het geloof, alsof het waar is dat hoe meer gelovigen een idee aantrekt, hoe waarachtiger het wordt.

[9] Wanneer je mij vraagt of er niet iets werkelijkers is dan ouderdom, lijden en dood, geef je het kernbeginsel weer - de kwintessens van spiritualiteit, namelijk het geloof in een soort kosmisch plan. In die visie is de wereld die we zien slechts een droom, maar bestaat er boven of voorbij de "verschijnselen" een werkelijke wereld die geregeerd wordt door "God", of, voor degenen die het onpersoonlijker nemen, een wereld die geregeerd wordt door een primair ordenend principe dat niet blind is, maar doelbewust.

[10] Als het idee van het Kosmische Plan eenmaal is geworteld in de menselijke geest, aanvaardt die geest gemakkelijk stellingen als: "Alles gebeurt met een reden" (de reden is het Plan), of "Liefde is alles wat er is" ("Liefde" is de naam voor het organiserende principe). Ik zeg niet dat zulke ideeën onwaar zijn, maar ze zouden het kunnen zijn. En aangezien er geen werkelijk bewijs kan zijn voor zulke stellingen, heb ik er weinig belangstelling voor.

[11] Als ik zeg dat het heden niet werkelijker is dan het verleden, dan is dat niet omdat beide gezien worden vanuit "een bepaald gezichtspunt", zoals je zei. Alles wordt gezien vanuit een gezichtspunt - welke andere manier van kijken is er? - maar dat maakt wat men ziet niet onwerkelijk, alleen persoonlijk.

[12] Ik zeg dat het heden niet werkelijker is dan het verleden, omdat op dezelfde manier als men het verleden niet kan aanraken of veranderen, tegen de tijd dat men opmerkt wat "het heden" lijkt te zijn, het al voorbij is en net zo min aangeraakt of veranderd kan worden dan iets dat vorige week of vorig jaar plaatsvond. Onze waarnemingen, gedachten en gevoelens zijn vluchtig, veranderen voortdurend en zijn volkomen vergankelijk. Zij kunnen nooit worden vastgehouden, zelfs niet voor een ogenblik; men zou evengoed kunnen proberen water in een vergiet te dragen.

[13] Je hoeft mij niet op mijn woord te geloven, zoals je zou doen als ik zou beweren dat een groep speciale wezens, de Indigokinderen, ervoor gekozen heeft om op deze planeet te incarneren voor een specifieke missie, of dat Jezus op je wacht in de Hemel. Dergelijke beweringen kunnen alleen op basis van geloof (goedgelovigheid) worden aangenomen. Maar je kunt gemakkelijk voor jezelf verifiëren dat ik zeg dat waarnemingen, gedachten en gevoelens helemaal geen blijvende kracht hebben - hier voor een moment, en voor altijd verdwenen.

[14] V2: Vanuit een andere invalshoek bekeken, maar ook in verband met vergankelijkheid, heb ik een jaar gestudeerd met een Huichol Indiaanse sjamaan, Ta Ta genaamd, een man van in de tachtig. Hij had dertig jaar lang zijn vak uitgeoefend en beweerde talrijke krachten te bezitten, waaronder de macht om te genezen. Toen Ta Ta ziek werd, ging hij naar het hooggebergte om de beroemdste en machtigste levende Huichol-genezer te raadplegen. Maar zijn nieren faalden nog steeds. Er werd mij verteld dat Ta Ta op zijn sterfbed verbazing uitsprak over het feit dat hij ook stervende was.

[15] A: Ik heb de werkelijkheid horen definiëren als datgene wat niet verdwijnt, zelfs als je er niet in gelooft. Ik denk dat dat de oude Ta Ta heeft ingehaald.

[16] Mensen hebben enige bekwaamheid als genezers - niet het vermogen om genezing te "doen", maar het vermogen om omstandigheden te bevorderen die gunstig zijn voor de natuurlijke genezingskrachten van het lichaam zelf, door bijvoorbeeld een wond schoon te maken of door een antibioticum te gebruiken om het werk van het immuunsysteem te versterken. Ik heb zelf jarenlang vergelijkbaar werk gedaan als psychotherapeut. Wat we niet hebben, is het vermogen om een leven te leiden dat geen menselijk leven is of om iemand anders te helpen zo'n leven te leiden met alles wat dat met zich meebrengt, inclusief ouderdom, ziekte, lijden en dood.

[17] Wij mensen zijn een diersoort in het dierenrijk, en alle dieren verouderen, worden ziek, en sterven. Dat is duidelijk! Sommige mensen proberen twee afzonderlijke categorieën te creëren: mensen en dieren, alsof wij mensen zelf geen primaatdieren zijn. In die opvatting zijn mensen de speciaal geschapen "kinderen van God", niet alleen in uiterlijk maar ook in soort verschillend van onze niet-menselijke broeders en zusters. Dat idee wordt steeds onhoudbaarder naarmate we meer leren over de intelligentie die andere dieren naast ons werkelijk bezitten.

[18] In feite, afhankelijk van wat wordt bedoeld met het woord "intelligentie", zijn wij misschien niet eens de meest intelligente dieren op deze planeet. Wij weten bijvoorbeeld al dat walvissen zeer intelligent zijn en dat zij onderling over zeer geavanceerde communicatiemiddelen beschikken. Maar omdat walvissen niet hoeven te werken voor hun levensonderhoud of iets hoeven uit te vinden, zijn wij mensen beperkt in ons vermogen om hun intelligentieniveau te beoordelen. Niemand weet echt hoe het is om een walvis te zijn, of waar walvissen aan denken. We zien wel dat seks en voortplanting een groot deel uitmaken van het leven van walvisachtigen, net zoals dat bij ons mensen het geval is.

[19] Om terug te komen op de Huichol sjamanen: Voor hen die er absoluut zeker van zijn dat een wereld van geesten niet zomaar een idee is in de menselijke geest, maar een feit, draagt het woord "sjamaan", net als de term "zelf-gerealiseerde meester", een numineuze kwaliteit met zich mee, alsof sjamanen buitengewone krachten bezitten die "gewone mensen" niet bezitten. Dat is onzin, zeg ik. We zijn hier allemaal maar mensen, en iets anders geloven - geloven dat bepaalde speciale mensen bovennatuurlijke krachten bezitten, waaronder het bereiken van een "doodloze staat" - getuigt van het nogal kinderachtige verdedigingsmechanisme dat magisch denken wordt genoemd.

[20] Met verdedigingsmechanisme bedoel ik een gewoonte van de geest, gevormd om het ego - dat gevoel van zichzelf dat "ik" wordt genoemd - te beschermen tegen het onder ogen zien van bepaalde feiten. Als ik bijvoorbeeld solliciteer naar een baan, maar een concurrent voor dezelfde functie krijgt hem, kan ik mezelf wijsmaken dat ik de baan toch nooit echt heb gewild. Dat zou het verdedigingsmechanisme zijn dat "rationalisatie" wordt genoemd.

[21] Als men jong en gezond is, zullen bepaalde feiten van het leven slechts zelden binnendringen. Wanneer deze feiten - de feiten van vergankelijkheid: ouderdom, ziekte en dood - ten slotte dringender beginnen te lijken, zal de ouder wordende mens merken dat de latere fasen van een mensenleven één lang afscheid lijken te omvatten: afscheid van vrienden en geliefden, afscheid van lichamelijke krachten, afscheid van zinnelijke genoegens, afscheid van gezondheid en onafhankelijkheid, afscheid van het zelfbeeld, en uiteindelijk afscheid van het bestaan überhaupt.

[22] Spirituele gelovigen kunnen beweren dat de dood niet "echt" is, en zelfs argumenten en vermeend "bewijs" aandragen voor die stelling. Dat alles, zeg ik, berust op een archaïsch verdedigingsmechanisme - de zogenaamde denial ("ontkenning"). Jouw verhaal van Ta Ta geeft een duidelijke voorstelling van dat nogal primitieve mechanisme. Wanneer wensdenken - "ik zal niet sterven" - wordt aangemoedigd en ondersteund door traditionele spirituele overtuigingen, is zelfbedrog praktisch onvermijdelijk.

[23] Ontkennen dat de dood ons allen te wachten staat, gewoonlijk voorafgegaan door kindsheid, veroudering en aftakeling (ervan uitgaande dat we zelfs lang genoeg overleven om een dergelijke kwaal te ervaren), is volkomen misleidend en gaat veel verder dan alleen maar wensdenken. In zijn geloof dat hij de dood kon verslaan met sjamanistische geneeskunde, was Ta Ta niet "spiritueel", maar gestoord. En de medicijnman die hem die onzin leerde, was ook gestoord. Titels als sjamaan, goeroe, meester, of, het ergste van alles, "zelf-gerealiseerd wezen" maken zulke overtuigingen niet minder gestoord. En trouwens, Ta Ta is een grappige naam voor iemand die geloofde dat hij nooit "ta ta" hoefde te zeggen.

[24] V3: Robert, dank je voor je woorden. Mijn kennis van Zen is nihil, maar ik wil geen Boeddhist worden, en, hoewel ik je beschouw als wakker in de beste zin van het woord, verwacht ik geen verlichting of het beheersen van wat dan ook van je te leren. Als je dat goedvindt, zal ik mijn vragen stellen.

[25] A: Hoewel ik soms over Zen spreek, ben ik geen Boeddhist. Ik ben een "Be-ist". Mijn bedoeling is niet om te bekeren, maar alleen om mijn mening over deze zaken te geven voor wat ze waard zijn. Buiten dat heb ik geen agenda, en, tenzij expliciet gevraagd, heb ik niet de pretentie iemand te adviseren. Als je hiermee akkoord kan gaan, voel je dan vrij om te vragen wat je wilt.

[26] V3: Be-ist. Dat vind ik leuk. Ik heb er nooit eerder van gehoord. Mijn vraag betreft een verwarring die ik maar niet uit mijn hoofd kan krijgen. Als deze wereld als een droom is, en als een droom in werkelijkheid niet bestaat, zou het dan niet waar zijn dat we allemaal ouderdom, lijden en dood dromen, scheppen, bedoel ik? En in dat geval, zouden ouderdom, lijden en dood dan niet ook onwerkelijk zijn, Robert?

[27] A: De uitdrukking "deze wereld is als een droom" kan zo veel dingen betekenen. Laat ik beginnen met je te vertellen hoe ik het begrijp:

[28] In onze nachtelijke slaap schijnen we een wereld van ervaringen te bewonen die als echt voelt tijdens het dromen, maar bij het wakker worden hebben we geen idee waar die dromen vandaan kwamen of uit welk "materiaal" ze zijn gemaakt. Hetzelfde geldt voor de wereld die we zien in ons gewone waakbewustzijn, inclusief ons eigen lichaam. Het voelt allemaal echt, maar we weten niet wat het is.

[29] Natuurlijk weten we helemaal niets over de kwintessentiële aard van "de werkelijkheid". Absoluut niets. Noppes. Nogabollen. Nada. Iedereen die beweert dat te weten is een bedrieger of een dwaas. Maar het is niet alleen de uiteindelijke aard van de werkelijkheid waarover we onwetend zijn. We weten zelfs uberhaupt niet of de wereld die we zien buiten onze waarnemingen ervan bestaat, dus in die zin dromen we die wereld. Daarentegen - en dit is een grote "daarentegen" - dat betekent niet dat onze levens niet echt zijn, dat deze wereld niet echt is, of dat ouderdom, ziekte en dood niet echt zijn.

[30] Het is één ding om te zeggen: "Ik ken de wezenlijke aard van de werkelijkheid niet" - wat een feitelijke bewering is - en iets heel anders om te zeggen: "Niets van dit alles is echt, en ik besta niet echt." Vanuit mijn standpunt bezien is die bewering, die veel voorkomt bij bepaalde types die zichzelf als spiritueel beschouwen, gewoonweg belachelijk. Dat soort praat ontstaat wanneer de angst voor zinloosheid in de gewone dagelijkse sleur, samen met andere vormen van psychologisch lijden, waaronder de onmiskenbare ervaring van aftakeling en sterfelijkheid, een verlangen motiveert om te ontsnappen naar iets "beters", iets "spiritueels", iets dat niet dit is.

[31] Of dat ontsnappingsluik nu heet "Ik zal nooit sterven want ik ben een Huichol sjamaan", of "Mijn aardse leven is slechts de wachtkamer om in de hemel te komen", of "Ik kan niet sterven want ik ben nooit geboren", of een andere versie van het geen-dood-"feel good"-verhaal, het resultaat is hetzelfde: een verwerping van wat men duidelijk ziet ten gunste van wat men wil geloven.

[32] Het verkopen van "feel good" geloofsovertuigingen is de handelswaar van priesters, dominees, goeroes, sjamanen, spirituele leraren en andere "deskundigen" die hun brood verdienen met het uitoefenen van hun speciale versies van 's werelds oudste beroep. Sommigen van hen geloven zelfs wat ze zeggen, hoewel er, zeg ik, weinig "waarheid" in zit, althans voor zover wij weten. Maar de goedgelovigheid waarmee zoveel mensen de beweringen van die "deskundigen" en hun zogenaamd heilige teksten benaderen, alsof iets van een zogenaamde heilige horen, of in een zogenaamd heilig boek lezen, het automatisch waar maakt, komt op mij infantiel over.

[33] Vastklampen is een van de twee primaire menselijke instincten die bij pasgeborenen worden waargenomen. Zuigen aan de borst is het andere. "Spiritualiteit" biedt volwassen mensen de mogelijkheid zich aan beide over te geven, en zelfs als edelmoedig te worden beschouwd als ze dat doen. Als dat je irriteert, sorry. Dat is niet mijn bedoeling. Ik zeg alleen wat ik zie. Iedereen is vrij om het er geheel of gedeeltelijk mee oneens te zijn.