Chapter 39

Understanding Nothing

Q: You know, Robert, I often wish I could be as self-deluded as the true believers in religions and gurus. That would make things much more bearable. Unfortunately, my bullshit detector seems permanently set to “on,” but sometimes I wish it weren’t. I’m speaking from the heart and without irony.

A: Yes, I understand your desire for relief from the pains, fears, and insecurities of living. As Woody Allen once said, “Life is full of misery, loneliness, and suffering—and it’s all over much too soon.” So the situation is a double-whammy. Not only must one face up to the mental, physical, and emotional challenges of day-to-day living, but also the specter of mortality that seems to cast a pall upon even happy moments, and leaves us asking, “If I am just going to die at the end, what’s the use of any of this? How can I find any meaning in this vale of tears?”

When confronted with that question, some people take the nihilistic/hedonic approach that says, “There is no use to any of this. Life is a bitch and then you die. There is no meaning or purpose to life, no God, and no overarching morality, so I might as well have as much pleasure as I can while I can.” Others take the opposite tack, an eternalist faith-based approach that says, “Despite appearances, there is a Cosmic Plan—an ultimate, transcendental first cause to all we see—and if we put ourselves in attunement with that plan, everything will work out fine in the end.”

Those approaches may seem to be polar opposites, but from my perspective, they have a lot in common. Both nihilism and eternalism attempt to whitewash ambiguity and uncertainty with an unwarranted assuredness that one knows what’s what with respect to ultimate matters. Both rest upon belief in propositions that cannot be falsified, and thus cannot be demonstrated either. And both serve to finesse the perplexities that may arise when living moment-by-moment without having answers to ultimate questions. So while eternalists and nihilists may imagine themselves to be far apart philosophically, both types appear to be defended psychologically in the same way against the same fears. Apprehensive of being in the dark about what life “really means,” which might open the door to depression and despair, they simply will not allow it. Any questions that arise are met with iron-clad dogma.

I trust that you are speaking from the heart in wishing for the relief you imagine might ensue if only you could sign on to “spirituality.” But there is, I say, no real relief there at all—only escapism and self-deception. The only relief I know is the freedom one feels when finally the need for certainty comes to an end, replaced by a willingness to allow life to unfold as it does without knowing a damn thing about “cosmic” anything, either pro or con.

When I say “freedom,” I do not mean happiness. Nor do I mean immunity from ordinary human suffering. I mean the equanimity and peace of mind that emerge in the light of the comprehension that in this moment things are as they are and cannot be any different, including what I think, what I feel, and how I see and understand myself and the world.

Each of us sees a different world, and what each of us sees is oneself. This does not signify as some people believe that the world is not real. It means that what I see is not the same as what you see. What you see is you, and what I see is me. When this identity of seeing and seer is understood, freedom is obvious, for then there is no stand-in, alternative, or substitute for seeing what I see and being what I am in this moment. All I can be is myself, and all I can see is myself.

From my perspective, following a spiritual path, a religion, or a guru serves primarily as a means of avoidance—a way of replacing what one actually is right now with a glorified vision of what one could be. This is the fallacy of becoming. Those who purport to teach methods of “self-realization” or paths to “salvation” are not awake, I say, but hypnotized by fancy ideas they learned from previous epigones. Then, having convinced themselves of their “attainment,” they regurgitate the nonsense they learned to imitate, hypnotizing their followers in the same fashion.

You are what you are here and now. There is no “later,” and there is, I say, no path apart from one’s own suffering, one’s own confusion, and eventually, with luck, one’s own understanding.

There is nothing occult, mystical, or esoteric about this. Awakening is about relaxation and acceptance of each moment, moment-by-moment, not striving and exertion in search of some later, “better” state of mind. You can be only what you are right now, and right now is all you ever have. You do not have to be, and you cannot be, anything which you now are not. But the path-followers, who want to imagine that their efforts, if pursued seriously enough and long enough, will lead them to some exalted or special state — some attainment — do not like that idea.

Yes, as you say, there may be pain involved in living without the promise of spiritual attainment, or call it what you will: transcendence, enlightenment, cosmic consciousness, finding “God,” salvation, the pot of gold at the end of the rainbow, whatever. But if one will remain in touch with that pain—in touch with the human condition of not knowing answers to ultimate questions—an unexpected beauty may be perceived in this long goodbye called life.

My friend, the esteemed Buddhist teacher, Robert K. Hall, and I were talking last week about the desire to know the “self.” He said that after a lifetime of looking he had found “nothing.” The self, he meant, is empty at its core, so if you search for a lasting, permanent self, you find no-thing. If you try to “realize” the self, you will arrive at no-thing at all. Like peeling an onion, if you peel long enough, you end up with nothing.

I agreed that I too had found nothing, and added, “So all of this religion, and practice, all this conversation about noble truths and such, is just a wall they build to keep out nothing.” Robert laughed, and nodded his head yes.

This may sound like defeat or failure, but it isn’t. It’s quite a relief, I say, to stop looking for assurances of an eternal future, and to spend one’s time instead in the eternal present—a human present.

Observing our closest primate cousins, such as bonobos and gorillas, may reveal aspects of our true nature that we human primate animals prefer to repress, but which they act out freely in a natural manner. I recall a group of bonobos I watched, surprised not just by the intelligence in their eyes, but by their acute social comprehension as well. Always the photographer, I soon had my camera out and up to my eye for a portrait of the alpha male. He instantly twigged what I was up to, and gazed into the lens patiently while I made adjustments and got off a couple of shots. Then, apparently weary of the game, turned his back on me and showed me his ass.

The Buddha (“Buddha” means awakened one) himself said it long ago, but the path-followers don’t want to hear that part of it. They like noble truths—which Robert called “just kindergarten stuff”—and practices, and they just love “enlightenment,” which they imagine is a promotion to the status of “self-realized being,” and so the end of having to suffer and die like any other human being.

“Subhuti said to the Buddha, ‘World Honored One, when you attained unexcelled, perfect enlightenment, is it true that nothing was attained?’”
“That is so, Subhuti. That is so. When I attained unexcelled perfect enlightenment, I attained absolutely nothing. That is why it is called unexcelled perfect enlightenment.’”
—The Diamond Sutra

Anyone who understands this, I say, understands nothing.

Niets begrijpen

[1] V: Weet je, Robert, ik zou vaak willen dat ik net zo zelfmisleidend kon zijn als de ware gelovigen in religies en goeroes. Dat zou alles veel draaglijker maken. Helaas lijkt mijn bullshit-detector permanent op "aan" te staan, maar soms wou ik dat het niet zo was. Ik spreek uit het hart en zonder ironie.

[2] A: Ja, ik begrijp je verlangen naar verlichting van de pijnen, angsten en onzekerheden van het leven. Zoals Woody Allen ooit zei: "Het leven zit vol ellende, eenzaamheid en lijden, en het is allemaal veel te snel voorbij." De situatie is dus dubbel zo erg. Niet alleen moet men het hoofd bieden aan de mentale, fysieke en emotionele uitdagingen van het dagelijkse leven, maar ook aan het spookbeeld van de sterfelijkheid dat zelfs een domper lijkt te zetten op gelukkige momenten en ons doet afvragen: "Als ik aan het eind gewoon ga sterven, wat is dan het nut van dit alles? Hoe kan ik enige betekenis vinden in dit tranendal?"

[3] Wanneer ze met die vraag geconfronteerd worden, kiezen sommige mensen voor de nihilistische/hedonistische benadering die zegt: "Dit heeft allemaal geen zin. Het leven is klote en dan ga je dood. Het leven heeft geen betekenis of doel, er is geen God en geen overkoepelende moraal, dus kan ik net zo goed zoveel plezier hebben als ik kan zolang ik kan." Anderen gaan de tegenovergestelde kant op, een eeuwige, op geloof gebaseerde benadering die zegt: "Ondanks de schijn bestaat er een Kosmisch Plan - een ultieme, transcendentale eerste oorzaak voor alles wat we zien - en als we ons op dat plan afstemmen, komt alles uiteindelijk wel goed."

[4] Deze benaderingen lijken misschien elkaars tegenpolen, maar vanuit mijn perspectief hebben ze veel gemeen. Zowel nihilisme als eternalisme proberen ambiguïteit en onzekerheid te vergoelijken met een ongerechtvaardigde zekerheid dat men weet wat wat is met betrekking tot ultieme zaken. Beide berusten op geloof in stellingen die niet kunnen worden gefalsifieerd, en dus ook niet kunnen worden bewezen. En beide dienen om de perplexiteiten te verzachten die kunnen ontstaan wanneer men van moment tot moment leeft zonder antwoorden te hebben op ultieme vragen. Dus hoewel eternalisten en nihilisten zich filosofisch gezien ver van elkaar verwijderd mogen achten, blijken beide types zich psychologisch op dezelfde manier te verdedigen tegen dezelfde angsten. Bang om in het duister te tasten over wat het leven "werkelijk betekent", wat de deur zou kunnen openen naar depressie en wanhoop, staan zij dit eenvoudigweg niet toe. Alle vragen die opkomen worden beantwoord met ijzersterke dogma's.

[5] Ik vertrouw erop dat je uit het diepst van je hart spreekt wanneer je verlangt naar de verlichting die je je inbeeldt als je je zou kunnen aansluiten bij "spiritualiteit". Maar daarin ligt, zeg ik, helemaal geen echte verlichting, alleen maar escapisme en zelfbedrog. De enige opluchting die ik ken is de vrijheid die men voelt wanneer er eindelijk een einde komt aan de behoefte aan zekerheid, vervangen door de bereidheid om het leven zich te laten ontvouwen zoals het zich ontvouwt, zonder ook maar iets te weten over "kosmische" zaken, hetzij pro of contra.

[6] Wanneer ik "vrijheid" zeg, bedoel ik niet geluk. Noch bedoel ik immuniteit voor het gewone menselijke lijden. Ik bedoel de gelijkmoedigheid en de gemoedsrust die ontstaan in het licht van het besef dat op dit moment de dingen zijn zoals ze zijn en niet anders kunnen zijn, met inbegrip van wat ik denk, wat ik voel, en hoe ik mezelf en de wereld zie en begrijp.

[7] Ieder van ons ziet een andere wereld, en wat ieder van ons ziet is zichzelf. Dit betekent niet, zoals sommige mensen geloven, dat de wereld niet echt is. Het betekent dat wat ik zie niet hetzelfde is als wat jij ziet. Wat jij ziet ben jij, en wat ik zie ben ik. Wanneer deze identiteit van ziener en ziende wordt begrepen, ligt vrijheid voor de hand, want dan is er geen vervanger, alternatief of substituut voor zien wat ik zie en zijn wat ik ben op dit moment. Alles wat ik kan zijn is mezelf, en alles wat ik kan zien is mezelf.

[8] Vanuit mijn perspectief dient het volgen van een spiritueel pad, een religie of een goeroe in de eerste plaats als een middel tot vermijding - een manier om wat men nu werkelijk is te vervangen door een veredelde visie van wat men zou kunnen zijn. Dit is de fallacy of becoming. Degenen die beweren methoden van "zelfrealisatie" of wegen naar "verlossing" te onderwijzen, zijn niet wakker, zeg ik, maar gehypnotiseerd door fantasierijke ideeën die ze van eerdere epigonen hebben geleerd. Dan, na zichzelf overtuigd te hebben van hun "verwezenlijking", braken ze de onzin die ze geleerd hebben te imiteren weer uit, en hypnotiseren hun volgelingen op dezelfde manier.

[9] Je bent wat je hier en nu bent. Er is geen "later", en er is, zeg ik, geen pad behalve je eigen lijden, je eigen verwarring, en uiteindelijk, met wat geluk, je eigen inzicht.

[10] Hier is niets occults, mystieks of esoterisch aan. Ontwaken gaat over ontspanning en aanvaarding van elk moment, moment-voor-moment, niet over streven en inspanning op zoek naar een latere, "betere" gemoedstoestand. Je kunt alleen zijn wat je op dit moment bent, en dit moment is alles wat je ooit zult hebben. Je hoeft niet iets te zijn, en je kunt niet iets zijn, wat je nu niet bent. Maar de volgelingen van een pad, die zich willen voorstellen dat hun inspanningen, als ze maar ernstig genoeg en lang genoeg volgehouden worden, hen naar een verheven of speciale toestand - een of andere verwezenlijking - zullen leiden, houden niet van dat idee.

[11] Ja, zoals je zegt, het kan pijnlijk zijn te leven zonder de belofte van spirituele verworvenheid, of noem het wat je wilt: transcendentie, verlichting, kosmisch bewustzijn, het vinden van "God", verlossing, de pot met goud aan het eind van de regenboog, wat dan ook. Maar als men in contact blijft met die pijn - in contact met de menselijke conditie van het niet weten van antwoorden op ultieme vragen - kan een onverwachte schoonheid worden waargenomen in dit lange afscheid dat leven heet.

[12] Mijn vriend, de gewaardeerde boeddhistische leraar, Robert K. Hall, en ik spraken vorige week over het verlangen om het "zelf" te kennen. Hij zei dat hij na een leven lang zoeken "niets" had gevonden. Het zelf, bedoelde hij, is in zijn kern leeg, dus als je zoekt naar een blijvend, permanent zelf, vind je niets. Als je probeert het zelf te "realiseren", arriveer je bij absoluut niets. Net als bij het pellen van een ui, als je maar lang genoeg pelt, hou je uiteindelijk niets over.

[13] Ik beaamde dat ik ook niets gevonden had, en voegde eraan toe: "Dus al die religie en beoefening, al dat gepraat over edele waarheden en zo, is gewoon een muur die ze optrekken om het niets buiten te houden." Robert lachte, en knikte met zijn hoofd ja.

[14] Dit klinkt misschien als een nederlaag of een mislukking, maar dat is het niet. Het is een hele opluchting, zeg ik, om niet langer te zoeken naar garanties voor een eeuwige toekomst, maar om je tijd te besteden aan het eeuwige heden - een menselijk heden.

[15] Het observeren van onze naaste primaatverwanten, zoals bonobo's en gorilla's, kan aspecten van onze ware aard onthullen die wij, menselijke primaatachtigen, liever onderdrukken, maar die zij vrijelijk en op een natuurlijke manier vertonen. Ik herinner me een groep bonobo's die ik observeerde, en ik verbaasde me niet alleen over de intelligentie in hun ogen, maar ook over hun scherp sociaal begrip. Immer de fotograaf, pakte ik snel mijn camera en hield het voor mijn oog voor een portret van het alfamannetje. Hij had meteen door wat ik van plan was, en staarde geduldig in de lens terwijl ik bijstelde en een paar foto's maakte. Toen, blijkbaar moe van het spel, keerde hij me zijn rug toe en liet me zijn kont zien.

[16] De Boeddha ("Boeddha" betekent de ontwaakte) zelf zei het lang geleden, maar maar degenen die paden volgen willen dat deel niet horen. Ze houden van de edele waarheden - die Robert "gewoon kleuterschool gedoe" noemde - en praktijken, en ze houden van "verlichting", waarvan ze zich inbeelden dat het een promotie is naar de status van "zelf-gerealiseerd wezen", en dus het einde van te moeten lijden en sterven zoals ieder ander menselijk wezen.

[17] "Subhuti zei tegen de Boeddha: 'Wereldgeëerde, toen u de onovertroffen, volmaakte verlichting bereikte, is het waar dat er niets bereikt werd?'"
"Dat is zo, Subhuti. Dat is zo. Toen ik de onovertroffen volmaakte verlichting bereikte, bereikte ik absoluut niets. Dat is de reden waarom het onovertroffen volmaakte verlichting wordt genoemd.""
-De Diamant Soetra

[18] Iedereen die dit begrijpt, zeg ik, begrijpt niets.