Chapter 37

The Search For Meaning

Q: In Man’s Search For Meaning, Victor Frankl describes his unlikely survival in a Nazi concentration camp, explaining that the survivors were almost all people who found some kind of meaning in the seemingly senseless suffering they were forced to endure. This observation provided the core concept for the method of psychotherapy he named Logotherapy, designed to heal depression and other ills by engaging the patient in a quest to discover significance and purpose in everyday living. It is a powerful book, but I was left with this question: Does any human being really have the power to decide to find meaning in living, or, more generally, to decide anything?

As we discussed some time ago, psychotherapy is limited to dealing with the ego and the feeling of being a “someone” in this life, so it seems to me that the search for meaning is a case of the ego looking for security and consequently picturing itself continuing into the future as a “searcher for meaning.” I do not mean to say that this is useless, only that, in terms of our previous conversations, it seems just palliative.

A: Well, no mode of psychotherapy can “cure” the patient of being human, after all. So what, if anything, would not be “just palliative”?

Q: But when Frankl says that a man, even one incarcerated and stripped of all normal means of control, still enjoys a deep inner freedom to choose, I feel some doubt about that. Incarcerated or not, what freedom can there be when everything is already predetermined as fate?

A: Is everything already predetermined as fate? Are you certain of that?

Q: Well, we are born with a genetic inheritance, on top of which we receive and continue receiving conditioning from all around us; therefore, every action springs from thoughts based on all our previous experiences, memories, and learning. So, if past is prologue to the present, at what special moment is there ever a free decision? And are we not simply fated as human beings to search for meaning whether we find it or not, not because we choose to search for meaning, but because that is just the way we are by genetic nature plus conditioning?

A: Part of that genetic inheritance seems to involve a powerful tendency among human beings to extrapolate whole worlds from tiny bits of information. That is why, for instance, this:


may be recognized as a human face although it is not a face at all, but only a few keyboard characters, and even though nobody tries or decides to see it as a face.

So if I have the feeling of desiring to move my arm, and I “try” to move it, and it does move, I am likely to jump from that bit of information to the conclusion not only that “will power” in general exists, but that I have it. From there, it is only a short jump to the conviction that choosing or deciding to harness that power properly is somehow of paramount importance. For example, a child might be taught that if the arm is used for masturbation, that would be a “bad choice,” but if used for writing out a homework assignment, that would be a “good choice.”

Furthermore, that child has been indoctrinated about good and bad choices since infancy, both explicitly and implicitly (implicitly because being punished for “bad choices” logically implies that one could have done differently by willing it). Consequently, the “myself” of that child has come to take the notion of free will as axiomatic, completely beyond question, so that information tending to confirm and strengthen that belief will be accepted readily, while information to the contrary will be resisted, ignored, or just forgotten. This is the “confirmation bias.”

But to jump from being able to move parts of the body seeminglyat will” to the conclusion that myself possesses “free will” omits the entire question of what made me want to move my arm in the first place. Where did that desire originate? Where does any desire originate?

We do not know where. Desires seem to emerge spontaneously like the bubbles that form at the bottom of a glass of soda, rising to the surface, seemingly at random, when and as they do. Can anyone actually choose what to desire next or when? Of course once something like the desire to move one’s arm does bubble up, “myself” will quickly take credit for the whole show: First “I” decide to move my arm, and then “I” move it.

But who is running the show here? If “myself” feels a desire it never actually decided to feel or chose to feel, but only noticed when the desire, whatever its ultimate source, bubbled naturally to the surface, how can that be called choosing?

Now you might say, “Well, I have lots of desires. They bubble to the surface, as you say, and then ‘I’, the decider, choose which ones to pursue and which ones to resist.”

Oh, really? What makes you want to do that? What, I mean, makes you want to pursue some desires and resist others? Where does that wanting come from?

And just how do you decide which to pursue and which to resist? Does some little birdy just whisper those decisions in your ear? “Well,” you might say. “I just feel it. The desire is me. My choices are me. You can’t separate all that.”

That’s good. That’s how I see it. You can’t separate all that. But how does that square with so-called free will? It doesn’t.

Besides, for an arm to move, no will power is needed. If my hand touches a burning hot surface by chance, the arm will move before “I” know anything about it, just as the arm on the steering wheel of a car moves when an emergency manoeuver is required. “Myself” gets the news after the fact, as I am sure you have observed.

Although you may call those movements the work of “my” reflexes, it seems clear that “myself” is not producing those movements. Nor is “myself” beating a heart, growing hair, or digesting food. All that is beyond control, just like the bubbling up of desires, along with the bubbling up of considerations about how or whether to satisfy them.

Q: So does that mean that Frankl’s will for meaning is something existing outside of any conscious activity, something just inherited as part of this human mechanism? And if so, is the work of the Logotherapist to guide the patient into a relationship with that primary force?

A: As I am not a Logotherapist, I do not assume that the desire for meaning is primary. Adler, as you know, said the primary force was the will to power, and Freud, the will to pleasure. So, those three psychologists, now in Heaven together, might spend many hours knocking back the schnapps, and discussing such questions, probably arriving at precious few points of agreement. Psychological theories tend to be shaped to deal with the ills of their own inventors, I have observed.

Joseph Campbell once weighed in on this question of meaning, remarking, “People say that what we’re all seeking is a meaning for life. I don’t think that’s what we’re really seeking. I think that what we’re seeking is an experience of … the rapture of being alive.”

Yes. The enchantment of being here at all, alive and aware, is a gift too often considered a problem. And rapture is not to be found in telling ourselves stories about who or what “myself” is. That can be discussed endlessly. Meanwhile, simply feeling the aliveness — the unique suchness — of each never-to-be-repeated moment outshines completely the desire for power, or pleasure, or meaning— outshines those desires in my world at least. When actually engaged in this aliveness without trying to explain it (as if it ever could be explained), questions such as “What does it all mean?” or “Who am I?” never even arise. The aliveness is the meaning. But let me say a bit more about free will and ego.

Choosing and deciding may exist as feelings, but what if they are only feelings, not actual powers? Or perhaps choosing and deciding do operate in a certain way, but only within a very limited domain of conceptual boundaries drawn between “myself” and the rest of the universe—boundaries that do not actually exist, but can be established in fantasy so as to create a play space for “choice.” If I have the remote control in my hand, I can “choose” which movie to watch in the limited domain of me and the TV set, but, again, what makes me want to choose this movie and not that one? That question takes us outside the boundaries.

The more one looks into the matter, the more it appears that all boundaries between self and world are more imaginary than real. If you say that the boundary between myself and the universe is the surface of skin that seems somehow to contain oneself inside and keep the rest of the world outside, that raises the question of whether without an entire environment, both natural and cultural, myself could or would even exist.

If you say that “myself” is consciousness—or, more materialistically, that “myself” is the brain—obviously, you are not in control of that. So, from that perspective, it may be more accurate to say not that anyone wills movements to occur, but that both the desire to move and the movement associated with that desire just occur when and as they do, and the explanations, including “willing” and “deciding,” follow.

Nevertheless, a lack of free will does not establish convincingly that everything, or even anything, is predestined. We have no way of knowing that, or even knowing anything about that. But even short of knowing about such ultimate matters, even from a more practical view, I find the notion of predestination pointless and even pernicious. Since it cannot be demonstrated, just asserting that all events are predestined is bootless conjecture, and if that conjecture is taken as a working theory, it tends to slide quickly into fatalism, a close sister to the nihilism that Frankl’s therapy attempts to treat.

So, you should not hear my perspectives on free will as a call to a paralyzed fatalism. That’s not the idea at all. You may not have the power of freely willing what to want or when to want it, but that does not mean that you must act like a limp noodle. Efforts, regardless of their ultimate wellsprings, may be part of the big picture in ways that no one understands. So, if you feel yourself making decisions and acting on them, choose well, I say.

When the notion of free will is questioned, “myself” may feel threatened and diminished. After all, one seems to be choosing and deciding constantly, but if that activity is largely illusion, what of “myself” remains? That’s a good question, but one seldom investigated.

Many prefer to finesse that question with a rush to judgment, insisting that, “Of course I have free will,” as if repeating it emphatically made it truer. Others tend towards a determinism in which free will may no longer apply, but “myself” soldiers on anyway, no longer the chooser, but still the separate “person” to whom “fate” is happening, as if myself and fate were so easily teased apart and disunited.

From the erstwhile firm believer in free will, the protean ego has rejiggered itself as a firm believer in predestination. But a believer is still a believer, not a knower, and belief, however firm, is still just belief, not knowledge. No matter the details of such beliefs, the subtext and central focus is still “I-Me-Mine,” as George Harrison, lifting a line from the Bhagavad Gita, liked to sing. So, from a functional perspective, nothing has changed at all.

Q2: So, is there a place for psychotherapy or not?

A: I worked as a psychotherapist for many years, and for part of that time also met with people seeking, for lack of a better term, awakening, which they often pictured as coming to regard ego as an illusion.

Some people imagine that seeing ego as illusive will heal the aches and pains of old psychic wounds. In my experience that is a misconception. Those hurts are recorded not just in thought—not just in recollection and autobiography—but prior to conscious recollection, and even engraved into bodily structures as well. Consequently, healing must take place not only by means of adopting some mental formulation such as “there really is no ‘myself’ apart from the universe”—which is an idea — but by means of relationship between two human beings in ordinary life. That is what psychotherapy aims at fostering. A relaxation in companionship with another person — when “two or more are gathered”—so that there is space for a human healing.

As I see this, healing of wounds is not well accomplished by an ego’s “transcendence” of ordinary existence. That is a foolish, circular pursuit. The discussion here is not about transcending anything, but about seeing that each moment of experience occurs only once-upon-a-once, never to be repeated. When that is clear, one is free to meet each moment — to meet oneself in each moment — open-heartedly and without reservations.

If you are a spiritual seeker, there will never be a melting away of the illusion of separate self as long you are driven by a self-serving motive: “I am tired of suffering, I want to awaken.” That approach only deepens the illusion of separation. Anyway, if you are often in great psychological pain, it is unlikely that the roots of that pain have much to do with feeling like a separate self.

You can paper over psychological suffering with beliefs about “spirituality,” but eventually it will show through, and will keep showing through until it is addressed. If you need therapy, I advise getting the therapy you need, and leaving the spiritual seeking to itself.

De zoektocht naar betekenis

[1] V: In Man's Search For Meaning, beschrijft Victor Frankl zijn onwaarschijnlijke overleving in een Nazi concentratiekamp, waarbij hij uitlegt dat de overlevenden bijna allemaal mensen waren die een soort betekenis vonden in het schijnbaar zinloze lijden dat zij gedwongen waren te doorstaan. Deze observatie leverde het kernconcept voor de methode van psychotherapie die hij Logotherapie noemde, ontworpen om depressie en andere kwalen te genezen door de patiënt te betrekken in een zoektocht om betekenis en zin te ontdekken in het dagelijks leven. Het is een krachtig boek, maar ik bleef achter met deze vraag: Heeft een mens werkelijk de macht om te besluiten zin in het leven te vinden, of, meer in het algemeen, om wat dan ook te besluiten?

[2] Zoals we enige tijd geleden hebben besproken, is psychotherapie beperkt tot het omgaan met het ego en het gevoel een "iemand" te zijn in dit leven, dus het lijkt mij dat het zoeken naar betekenis een geval is van het ego dat op zoek is naar veiligheid en zich bijgevolg voorstelt dat het in de toekomst verdergaat als een "iemand die naar betekenis zoekt". Ik wil niet zeggen dat dit nutteloos is, alleen dat het, met betrekking tot onze vorige gesprekken, slechts een lapmiddel lijkt.

[3] Geen enkele vorm van psychotherapie kan de patiënt immers "genezen" van zijn mens-zijn. Dus, wat zou niet "enkel palliatief" zijn?

[4] V: Maar als Frankl zegt dat een mens, zelfs een opgeslotene en ontdaan van alle normale middelen van controle, nog steeds een diepe innerlijke vrijheid heeft om te kiezen, dan heb ik daar mijn twijfels over. Opgesloten of niet, welke vrijheid kan er zijn als alles al als het lot is bepaald?

[5] A: Is alles al voorbestemd als het lot? Bent je daar zeker van?

[6] V: We worden geboren met een genetische erfenis, waar bovenop we conditionering ontvangen en blijven ontvangen van alles om ons heen; daarom komt elke handeling voort uit gedachten die gebaseerd zijn op al onze eerdere ervaringen, herinneringen en leerervaringen. Dus, als het verleden proloog is op het heden, op welk speciaal moment is er dan ooit een vrije beslissing? En zijn we als mensen niet gewoon gedoemd om naar betekenis te zoeken, of we die nu vinden of niet, niet omdat we kiezen om naar betekenis te zoeken, maar omdat we nu eenmaal zo zijn door genetische aard plus conditionering?

[7] A: Een deel van die genetische erfenis lijkt te bestaan uit een sterke neiging bij mensen om hele werelden te extrapoleren uit kleine stukjes informatie. Dat is waarom, bijvoorbeeld, dit:


[8] herkend kan worden als een menselijk gezicht, hoewel het helemaal geen gezicht is, maar slechts een paar toetsenbordkarakters, terwijl niemand probeert of beslist om het als een gezicht te zien.

[9] Dus als ik het gevoel heb dat ik mijn arm wil bewegen, en ik "probeer" hem te bewegen, en hij beweegt, dan is het waarschijnlijk dat ik uit dat stukje informatie niet alleen de conclusie trek dat "wilskracht" in het algemeen bestaat, maar dat ik die ook heb. Van daaruit is het slechts een kleine sprong naar de overtuiging dat het kiezen of besluiten om die kracht goed te gebruiken op de een of andere manier van het grootste belang is. Een kind kan bijvoorbeeld worden geleerd dat als de arm wordt gebruikt voor masturbatie, dat een "slechte keuze" zou zijn, maar als hij wordt gebruikt voor het uitschrijven van een huiswerkopdracht, dat een "goede keuze" zou zijn.

[10] Bovendien is dat kind sinds zijn kindertijd geïndoctrineerd over goede en slechte keuzes, zowel expliciet als impliciet (impliciet omdat het gestraft worden voor "slechte keuzes" logischerwijs inhoudt dat men het anders had kunnen doen door het te willen). Dientengevolge is het "ik" van dat kind de notie van vrije wil als axiomatisch gaan beschouwen, volledig boven elke twijfel verheven, zodat informatie die neigt naar bevestiging en versterking van dat geloof gemakkelijk zal worden geaccepteerd, terwijl informatie die het tegendeel bewijst zal worden weerstaan, genegeerd, of gewoon vergeten. Dit is de "confirmation bias."

[11] Maar de sprong van het schijnbaar "uit vrije wil" kunnen bewegen van delen van het lichaam naar de conclusie dat ik een "vrije wil" bezit, laat de hele vraag onbeantwoord wat mij er in de eerste plaats toe bracht mijn arm te willen bewegen. Waar kwam dat verlangen vandaan? Waar komt welk verlangen dan ook vandaan?

[12] We weten niet waar dat vandaan komt. Verlangens lijken spontaan te ontstaan als de bubbels die zich vormen op de bodem van een glas frisdrank, en die naar de oppervlakte stijgen, schijnbaar willekeurig, wanneer en zoals ze dat doen. Kan iemand eigenlijk kiezen wat hij nu weer gaat verlangen of wanneer? Natuurlijk, als iets als het verlangen om je arm te bewegen eenmaal opborrelt, zal "ik" snel met de eer gaan strijken voor de hele show: Eerst besluit "ik" om mijn arm te bewegen, en dan beweeg "ik" hem.

[13] Maar wie leidt hier de show? Als "mijzelf" een verlangen voelt dat het eigenlijk nooit besloot te voelen of koos te voelen, maar het alleen merkte toen het verlangen, wat de ultieme bron ervan ook was, op natuurlijke wijze naar de oppervlakte borrelde, hoe kan dat dan kiezen genoemd worden?

[14] Nu zou je kunnen zeggen: "Ik heb heel veel verlangens. Ze borrelen naar de oppervlakte, zoals je zegt, en dan kies 'ik', de beslisser, welke ik nastreef en welke ik weersta."

[15] Oh, echt? Waarom wil je dat doen? Wat, bedoel ik, maakt dat je sommige verlangens wilt najagen en andere weerstaan? Waar komt dat willen vandaan?

[16] En hoe beslis je welke je nastreeft en welke je weerstaat? Fluistert een klein vogeltje die beslissingen gewoon in je oor? "Nou," zou je kunnen zeggen. "Ik voel het gewoon. Ik ben het verlangen. Ik ben mijn keuzes. Dat kun je niet allemaal scheiden."

[17] Dat is juist. Dat is hoe ik het zie. Je kunt dat allemaal niet scheiden. Maar hoe valt dat te rijmen met de zogenaamde vrije wil? Dat valt niet te rijmen.

[18] Trouwens, om een arm om te bewegen is geen wilskracht nodig. Als mijn hand bij toeval een gloeiend heet oppervlak raakt, zal de arm bewegen voordat "ik" er iets van weet, net zoals de arm aan het stuur van een auto beweegt als er een noodmanoeuvre moet worden uitgevoerd. "Ik" krijg het nieuws pas achteraf te horen, zoals je ongetwijfeld zelf hebt opgemerkt.

[19] Hoewel je deze bewegingen het werk van "mijn" reflexen kunt noemen, lijkt het duidelijk dat "ikzelf" deze bewegingen niet produceer. Noch laat "ikzelf" een hart kloppen, mijn haar groeien of voedsel verteren. Dat valt allemaal buiten de controle, net als het opborrelen van verlangens, samen met het opborrelen van overwegingen over hoe of of waarom die te bevredigen.

[20] V: Betekent dat dan dat Frankls wil tot zingeving iets is dat buiten elke bewuste activiteit bestaat, iets dat gewoon geërfd is als deel van dit menselijk mechanisme? En als dat zo is, is het dan het werk van de Logotherapeut om de patiënt te begeleiden naar een relatie met die primaire kracht?

[21] A: Omdat ik geen Logotherapeut ben, neem ik niet aan dat het verlangen naar betekenis primair is. Adler, zoals je weet, zei dat de primaire kracht de wil tot macht was, en Freud, de wil tot genot. Dus die drie psychologen, nu samen in de hemel, zouden vele uren kunnen doorbrengen met het achteroverslaan van de schnaps, en het bespreken van zulke vragen, waarbij ze waarschijnlijk tot bar weinig punten van overeenstemming zouden komen. Psychologische theorieën hebben de neiging gevormd te worden om met de kwalen van hun eigen bedenkers om te gaan, heb ik opgemerkt.

[22] Joseph Campbell heeft zich eens uitgesproken over deze kwestie van zingeving door op te merken: "Mensen zeggen dat we allemaal een zingeving in het leven zoeken." Ik denk niet dat dat is wat we echt zoeken. Ik denk dat wat we zoeken een ervaring is van ... de verrukking van het leven."

[23] Ja. De verrukking om hier überhaupt te zijn, levend en bewust, is een geschenk dat te vaak als een probleem wordt beschouwd. En verrukking is niet te vinden in onszelf verhalen vertellen over wie of wat "mezelf" is. Daar kan eindeloos over gediscussieerd worden. Ondertussen overtreft het simpelweg voelen van de levendigheid - de unieke eigenheid - van elk nooit te herhalen moment, volledig het verlangen naar macht, of plezier, of betekenis - zo is dat in ieder geval in mijn wereld. Wanneer men zich werkelijk bezighoudt met deze levendigheid zonder te proberen haar uit te leggen (alsof ze ooit uitgelegd zou kunnen worden), komen vragen als "Wat betekent dit alles?" of "Wie ben ik?" zelfs nooit op. Dit levend-zijn is de betekenis. Maar laat me iets meer zeggen over vrije wil en ego.

[24] Kiezen en beslissen kunnen bestaan als gevoelens, maar wat als het alleen maar gevoelens zijn, geen werkelijke krachten? Of misschien werken kiezen en beslissen wel op een bepaalde manier, maar alleen binnen een zeer beperkt domein van conceptuele grenzen die getrokken worden tussen "mijzelf" en de rest van het universum - grenzen die in werkelijkheid niet bestaan, maar die in fantasie kunnen worden vastgesteld om een speelruimte voor "keuze" te creëren. Als ik de afstandsbediening in mijn hand heb, kan ik "kiezen" naar welke film ik ga kijken in het beperkte domein van mijzelf en het televisietoestel, maar, nogmaals, waarom wil ik deze film kiezen en niet die andere? Die vraag brengt ons buiten de grenzen.

[25] Hoe meer men zich in de materie verdiept, hoe meer blijkt dat alle grenzen tussen zelf en wereld eerder denkbeeldig dan reëel zijn. Als je zegt dat de grens tussen mijzelf en het universum het huidoppervlak is dat op de een of andere manier mijzelf binnen lijkt te houden en de rest van de wereld buiten, dan roept dat de vraag op of ikzelf zonder een hele omgeving, zowel natuurlijk als cultureel, wel zou kunnen of zelfs überhaupt zou bestaan.

[26] Als je zegt dat "mijzelf" het bewustzijn is - vanuit een meer materialistisch gezichtspunt, dat "mijzelf" de hersenen zijn - dan heb je daar natuurlijk geen controle over. Dus vanuit dat perspectief is het misschien juister om niet te zeggen dat iemand wil dat bewegingen plaatsvinden, maar dat zowel het verlangen om te bewegen als de beweging die met dat verlangen samenhangt gewoon plaatsvinden wanneer en zoals ze plaatsvinden, en dat de verklaringen, inclusief "willen" en "beslissen", volgen.

[27] Niettemin is de afwezigheid van vrije wil geen overtuigend bewijs dat alles, of zelfs maar iets, voorbestemd is. We hebben geen manier om dat te weten, of uberhaupt iets daarover te weten. Maar zelfs bij gebrek aan kennis over zulke ultieme zaken, zelfs vanuit een meer praktisch standpunt, vind ik het begrip predestinatie zinloos en zelfs verderfelijk. Omdat het niet kan worden aangetoond, is alleen maar beweren dat alle gebeurtenissen voorbestemd zijn een loos giswerk, en als dat giswerk wordt opgevat als een werktheorie, heeft het de neiging snel af te glijden naar fatalisme, een zusje van het nihilisme dat Frankl's therapie probeert te behandelen.

[28] Je moet mijn opvattingen over de vrije wil dus niet horen als een oproep tot een verlamd fatalisme. Dat is helemaal niet de bedoeling. Je hebt misschien niet de macht om vrij te willen wat je wilt of wanneer je het wilt, maar dat betekent niet dat je je moet gedragen als een slappe noedel. Inspanningen, ongeacht hun uiteindelijke bron, kunnen deel uitmaken van het grote geheel op manieren die niemand begrijpt. Dus, als je voelt dat je beslissingen neemt en ernaar handelt, kies dan goed, zeg ik.

[29] Wanneer het begrip vrije wil in twijfel wordt getrokken, kan "mijzelf" zich bedreigd en afgezwakt voelen. Men lijkt immers voortdurend te kiezen en te beslissen, maar als die activiteit grotendeels illusie is, wat blijft er dan van "mijzelf" over? Dat is een goede vraag, maar een die zelden wordt onderzocht.

[30] Velen geven er de voorkeur aan die vraag te omzeilen met een overhaast oordeel, waarbij ze volhouden: "Natuurlijk heb ik een vrije wil", alsof het nadrukkelijk herhalen daarvan de waarheid bevestigt. Anderen neigen naar een determinisme waarin de vrije wil misschien niet meer van toepassing is, maar "mijzelf" toch doorbuffelt, niet langer degene die kiest, maar nog steeds de afgescheiden "persoon" met wie "het lot" zich voltrekt, alsof mijzelf en het lot zo gemakkelijk uit elkaar te halen en te scheiden zijn.

[31] Van een voormalig overtuigd gelovige in de vrije wil, heeft het veelvormige ego zich omgevormd tot een overtuigd gelovige in de predestinatie. Maar een gelovige is nog steeds een gelovige, geen kenner, en geloof, hoe stellig ook, is nog steeds slechts geloof, geen kennis. Ongeacht de details van dergelijke overtuigingen is de subtekst en het centrale brandpunt nog steeds "I-Me-Mine," zoals George Harrison, die een regel uit de Bhagavad Gita had gejat, graag zong. Dus, vanuit een functioneel perspectief, is er helemaal niets veranderd.

[32] V2: Is er een plaats voor psychotherapie of niet?

[33] A: Ik heb vele jaren als psychotherapeut gewerkt, en gedurende een bepaalde periode ontmoette ik ook mensen die, bij gebrek aan een betere term, wilden ontwaken. En dat ontwaken werd vaak voorgesteld als het doorzien dat ego een illusie is.

[34] Sommige mensen stellen zich voor dat het ego zien als illusoir de pijn van oude psychische wonden zal helen. In mijn ervaring is dat een misvatting. Die wonden zijn niet alleen in gedachten vastgelegd - niet alleen in herinneringen en autobiografieën - maar ook vóór de bewuste herinnering, en zelfs in lichamelijke structuren gegrift. Bijgevolg moet genezing niet alleen plaatsvinden door middel van het aannemen van een of andere mentale formulering zoals "er is werkelijk geen 'ik' los van het universum" - wat een idee is - maar door middel van relatie tussen twee menselijke wezens in het gewone leven. Dat is wat psychotherapie beoogt te bevorderen. Een ontspanning in gezelschap van een ander mens - wanneer "twee of meer bijeen zijn" - zodat er ruimte is voor een menselijke genezing.

[35] Zoals ik het zie, wordt genezing van wonden niet goed bereikt door een ego die het gewone bestaan transcendeert. Dat is een dwaas, cirkelvormig streven. De discussie hier gaat niet over het overstijgen van wat dan ook, maar over het inzien dat elk ervaringsmoment slechts eenmaalig voorkomt, en nooit meer herhaald kan worden. Als dat duidelijk is, is men vrij om elk moment te ontmoeten - om zichzelf in elk moment te ontmoeten - openhartig en zonder voorbehoud.

[36] Als je een spirituele zoeker bent, zal er nooit een wegsmelten van de illusie van het afgescheiden zelf zijn zolang je gedreven wordt door een egoïstisch motief: "Ik ben moe van het lijden, ik wil ontwaken." Die benadering verdiept alleen maar de illusie van afgescheidenheid. Hoe dan ook, als je vaak grote psychologische pijn hebt, is het onwaarschijnlijk dat de wortels van die pijn veel te maken hebben met het gevoel een afgescheiden zelf te zijn.

[37] Je kunt psychologisch lijden wel verdoezelen met overtuigingen over "spiritualiteit", maar uiteindelijk zal het zich openbaren, en dat zal zo blijven tot het wordt aangepakt. Als je therapie nodig hebt, raad ik je aan de therapie te volgen die je nodig hebt, en het spirituele zoeken aan zichzelf over te laten.