Chapter 35

Why Do You Not Understand?

From a Facebook discussion group:

Q: Talk about it all we want, we will never achieve it through words but we keep trying. Robert doesn’t allow himself to get pulled into those states that lots of us have found intriguing, beautiful distractions from what is always already present. He just keeps pointing in that direction a million different ways. I hope it does not sound like I am talking for him. Really this is my everyday experience for a year in this group.

A: It did not sound as if you were talking for me. You do just fine talking for yourself. There is no essential difference between me and anyone else. If “Robert” seems a bit different, that is not due to some state I am in, but only that I have no interest in the kinds of transcendent states or realizations that others seem to desire and try to cultivate.

Since each moment is unique, containing its own suchness—its own essential never-to-be-repeated nature—there is nothing “spiritual” apart from each moment to be attained. Without trying to cultivate anything, I feel gratitude for being here at all.

When I look out the window, I don’t have to ask myself if it is day or night. I just know. That knowing without trying is “myself.” It’s the same for any and all perceptions, feelings, and thoughts; they are known immediately without having to try to know them, including the feeling of self-awareness. When I say immediately, I mean without mediation — without the intercession of a middleman who must make efforts to perceive, feel, or think. Noticing this effortless immediacy requires no belief or faith in anything.

Others talk quite differently about what myself is, including much speculation about a super-conscious, all-encompassing, “greater reality,” whether they call it God or use different jargon. The existence of that supposed “reality” is demonstrated or even proven, they claim, by their personal experiences, or else by expert testimony such as scripture or the words of “self-realized masters.” I am not saying those ideas are false. I just never go there. I have no interest in that.

Where it all comes from, what it all means, where it’s all headed—questions without factual answers—are, to me, questions without interest. I rarely think about such matters unless someone brings them up by asking my views directly. Then I reply without thinking at all. The words just come, from where, I know not. Those words are not my words. I did not make them. I have no idea what I might say next. I am not afraid to appear foolish or ignorant. I have nothing to prove to myself or anyone else.

Naturally, like most of us humans—and some other kinds of animals, apparently—I feel gratified when seen, heard, and understood, but I am not aiming at that gratification. I am not aiming at anything.

While working as a psychotherapist, I had to monitor and filter words before delivering them. That is an acquired conversational art therapists call “one foot in and one foot out.” I became skilled at it, but that is a role one plays, and such role-playing is strenuous, requiring splitting off part of oneself to play the role of the controller by narrowing the field of attention small enough so that a manufactured state, “in control,” can be sustained within that limited field—sustained in imagination, of course. No one is really in control of anything.

Now, having retired from that work, with no need for such role-playing, I just say what I say, and filter nothing. If I am amused by myself or by you, I consider myself fortunate. If my words seem helpful to you, I’m glad to hear it, but that was not my aim either. Mine is a voice not of instruction or authority, but of self-expression.

Thoughts arise and are known, but I do not call them “my thoughts.” That flowing stream means nothing much to me unless a particular thought happens to touch upon some specific necessity. Then, if a thought demands action, action inevitably occurs. Otherwise thoughts are like birds that pass quickly through the sky, leaving no tracks. The sky remains clear.

Just as nature abhors a vacuum, there will always be the next thought, the next emotion, the next perception. They don’t necessarily mean anything except that you are alive.

Q: Sir, I want to ask for your confirmation that a knowing is always present at any given moment, and that no thought ever passes without this knowingness. I have been told that nothing ever happens without the knowingness.

Does that mean that I should see myself as the knowingness and watch the mind’s play without getting attached to it? Should I see and understand this world as a play of beliefs so that while thoughts may disturb, it can be seen that I am not that? Is that enlightenment?

Can it be seen that every thought that seems to hurt is only my ego getting hurt, and that I am not ego, but I am that which must watch ego without reacting? Is that enlightenment? The knowingness passes this question to you for clarification in the light of your understanding. Thank you, sir.

A: The apparent space in which perceptions, feelings, and thoughts seem to arise could be called “knowingness,” as you refer to it, or “awareness,” but I am not sure that awareness can be so easily separated from the apparent content of awareness that changes constantly.

What if awareness and the content of awareness, which in your question you have separated, is really one and the same thing—the same process? What if any attempt to separate out thought from thinker, perception from perceiver, or feeling from feeler is doomed to succeed only in imagination?

To ask this in another way, how is the knower different from knowing or from the known? Is there a difference? What if knower, knowing, and known are not three distinct items, but one and the same happening just called by different names depending upon point of view? What if knower, knowing, and knowncannot be separated or distinguished from one another at all?

There are people who say that the so-called “apparent world” exists only as a dream, and that “enlightenment” means seeing the dream as a dream. I’m not on board with that.

For me, “enlightenment”—or, as I prefer to call it, “awakening”—is not about separating myself from the world of perceptions, feelings, and thoughts, nor about regarding what is seen, felt, and thought as “only a dream,” but about the liberty to participate fully and whole-heartedly in the everyday world of ordinary events while comprehending the essential emptiness and impermanency of “myself” at the same time.

I am not interested in managing disturbing thoughts by telling myself that I am not that, as you asked. From my perspective, thoughts and thinker are two words for the same happening—the same flow. In my experience, there are no thoughts without a thinker, nor a thinker without thoughts. Thought and thinker cannot be separated at all. So if there is a disturbing thought, the disturbance is me.

That said, thoughts and thinking are fleeting and evanescent, so in the very next moment, the “disturbance-me”—who is, after all, simply comprised of thoughts and thinking, feelings and feeling, and the like, and has no actual separate identity apart from thoughts and thinking—could be replaced by a “compassion-me.” One moment disturbed and blinded, the next moment untroubled and comprehensive. One never knows what might happen next.

This unity or mutually co-dependent emergence of thoughts, thinking, and thinker can be confusing and difficult to understand, I know. And the greatest impediment to recognizing and comprehending that co-dependent mutuality is rooted in the desire for self-permanency—the desire for a separate existence as the unchanging center of an ever-changing universe.

That desire is the subtext of your question. If one can see the futility of that desire — see, I mean, that everything is flowing and changing constantly, including myself, and that nothing, including myself, stands apart from the flow — the confusion may clear up. Does that help?

Q: Yes, sir. I am nothing but the reaction of a bundle of thoughts, and you have just cleared up one of those thoughts, but tell me this. Does understanding mean seeing clearly what is and choosing your response?

A: I was not saying that you are a reaction. I was saying that thoughts and thinker are not two separate items. They are one and the same flow. Any reaction is just more thought.

The notion of a “myself” that has thoughts or could react to thoughts is a false understanding, I am saying. That mistaken view engenders a sense of separation, or duality, where no separation actually exists. In that duality arises fear—fear of what might be thought, felt or otherwise experienced next. Do you see that? Seeing duality where there is none creates fear.

When thinker is set apart from thought and thinking, fear arises inherently. Then, as an antidote to that fear, the possibility of becoming “enlightened” seems highly desirable. So setting thinker apart from thought creates fear, which feels disturbing as you said, and also creates an imagined escape from fear — the fantasy of “enlightenment.”

Splitting off thinker from thought and promoting the now separate “thinker” to a position of superiority over thoughts and feelings allows the creation of a so-called observer, which is the “entity” that is going to become “enlightened.” I say so-called observer advisedly; it does not exist except as just another thought—an habitual, repetitive thought. Who, after all, is observing the observer? And who is observing the observer of the observer?

Now, according to the scheme underlying your questions, this newly split-off observer will “attain” enlightenment, not by seeing and understanding the false duality between thinker and thought, which would heal the split that gave rise to fear in the first place, but by enlarging the split, by increasing the sense of duality to its absolute maximum.

When “enlightened,” so goes the tale, not only am I superior to thoughts, which I have, but now, as a jnani — an enlightened one — I’ve really made the grade. As a “self-realized being”, I don’t need to mess around with thoughts at all. I have “seen that I am not that.” That “self-realized being” is just another thought never occurs to me. This is not enlightenment, but delusion, and because you think that I, Robert, “know something,” you have asked me to “confirm” that delusion.

You asked if “understanding means seeing clearly what is and choosing your response.” I wonder if you see that this question implies the same issues of fear and splitting that I have just addressed. No, I would not say that understanding means choosing. I’d say that understanding means comprehending that one might have the feeling of choosing, but not the power actually to choose.

There is no entity, no little “decider” in my head that stands apart from the incessant stream of perceptions, feelings, and thoughts, to be choosing anything. That imagined entity—the little decider that some people imagine is the “real me”—is not real at all, but a ghost in the machine.

No one has thoughts. No one stands apart from thoughts to have them. Without perceiving, feeling and thinking, “myself” does not exist. We are perceptions, feelings and thoughts. Don’t take my word for this. Look into it. Instead of asking me to confirm your second-hand ideas, throw those ideas away and make your own living.

The attempt to stand apart as a permanent observer, decider, and chooser is not enlightenment at all, I say, but a fool’s errand abetted by tradition and dogma.

As for “seeing clearly,” that requires a freshness of vision in each moment, free, insofar as possible, of overlaid beliefs and doctrines. One can learn spiritual dogma easily. It’s already written down, cut and dried. One cannot, however, choose to understand any more than one can choose to fall in love. You cannot attain self-knowledge by willing it, nor by listening to traditional explanations.

You get what you get when you get it. When I say these things, some people understand, and some don’t. No one controls that either.

That reminds me of the story of the teacher who pointed to a spot on the ground in front of him, and said to his student, “See?”

“Yes,” said the student. “I see.”

”Well then,” replied the teacher. “If I see and you see, why do you not understand?”

Waarom begrijp je het niet?

[1] Uit een Facebook discussiegroep:

[2] V: We kunnen er over praten zoveel we willen, we zullen het nooit met woorden bereiken, maar we blijven het proberen. Robert laat zich niet meeslepen in die bewustzijnstoestanden die velen van ons intrigerend vinden, mooie afleidingen van wat altijd al aanwezig is. Hij blijft gewoon op een miljoen verschillende manieren in die richting wijzen. Ik hoop niet dat het klinkt alsof ik voor hem spreek. Echt, dit is mijn dagelijkse ervaring gedurende een jaar in deze groep.

[3] A: Het leek niet alsof je voor mij aan het praten was. Je kunt prima voor jezelf praten. Er is geen wezenlijk verschil tussen mij en iemand anders. Als "Robert" een beetje anders lijkt, is dat niet te wijten aan een toestand waarin ik mij bevind, maar alleen dat ik geen belangstelling heb voor het soort transcendente bewustzijnstoestanden of realisaties waar anderen naar schijnen te verlangen en die zij proberen te cultiveren.

[4] Aangezien elk moment uniek is en zijn eigen unieke hoedanigheid bevat - zijn eigen essentiële, nooit te herhalen aard - is er niets "spiritueels" buiten elk moment dat bereikt moet worden. Zonder te proberen iets te cultiveren, voel ik dankbaarheid dat ik hier überhaupt ben.

[5] Als ik uit het raam kijk, hoef ik me niet af te vragen of het dag of nacht is. Ik weet het gewoon. Dat weten zonder te proberen is "mezelf". Hetzelfde geldt voor alle waarnemingen, gevoelens en gedachten; ze worden onmiddellijk gekend zonder dat ik probeer ze te kennen, inclusief het gevoel van zelfbewustzijn. Als ik zeg onmiddellijk, bedoel ik zonder bemiddeling - zonder tussenkomst van een tussenpersoon die zich moet inspannen om waar te nemen, te voelen of te denken. Het opmerken van deze moeiteloze onmiddellijkheid vereist geen geloof of vertrouwen in wat dan ook.

[6] Anderen praten heel anders over wat mijzelf is, met inbegrip van veel speculatie over een superbewuste, allesomvattende, "grotere werkelijkheid," of zij het nu God noemen of ander jargon gebruiken. Het bestaan van die vermeende "werkelijkheid" wordt aangetoond of zelfs bewezen, beweren zij, door hun persoonlijke ervaringen, of anders door getuigenissen van deskundigen zoals geschriften of de woorden van "zelf-gerealiseerde meesters". Ik zeg niet dat die ideeën onwaar zijn. Ik ga daar alleen nooit op in. Ik heb daar geen belangstelling voor.

[7] Waar het allemaal vandaan komt, wat het allemaal betekent, waar het allemaal naar toe gaat - vragen zonder feitelijke antwoorden - zijn voor mij oninteressante vragen. Ik denk zelden na over zulke zaken, tenzij iemand ze ter sprake brengt door rechtstreeks naar mijn mening te vragen. Dan antwoord ik zonder na te denken. De woorden komen gewoon, van waar, ik weet het niet. Die woorden zijn niet mijn woorden. Ik heb ze niet gemaakt. Ik heb geen idee wat ik daarna zou kunnen zeggen. Ik ben niet bang om dwaas of onwetend over te komen. Ik heb niets te bewijzen aan mezelf of iemand anders.

[8] Natuurlijk voel ik me, net als de meeste mensen en blijkbaar ook sommige andere diersoorten, voldaan als ik gezien, gehoord en begrepen word, maar ik streef niet naar die voldoening. Ik streef nergens naar.

[9] Toen ik als psychotherapeut werkte, moest ik op mijn woorden passen en ze filteren voordat ik ze uitsprak. Dat is een aangeleerde gesprekskunst die therapeuten "met een voet erin en een voet eruit" noemen. Ik werd er bedreven in, maar dat is een rol die je speelt, en zo'n rollenspel kost moeite, het vereist dat je een deel van jezelf afsplitst om de rol van de controleur te spelen door het aandachtsveld klein genoeg te maken zodat een gefabriceerde toestand, "onder controle", kan worden volgehouden binnen dat beperkte veld - volgehouden in de verbeelding, natuurlijk. Niemand heeft echt ergens controle over.

[10] Nu ik gepensioneerd ben van dat werk en geen behoefte meer heb aan een dergelijk rollenspel, zeg ik gewoon wat ik zeg en filter ik niets. Wanneer ik geamuseerd ben door mezelf of door jou, beschouw ik mezelf als fortuinlijk. Als mijn woorden je van nut lijken, ben ik blij dat te horen, maar dat was ook niet mijn bedoeling. Mijn stem is geen stem van instructie of gezag, maar van zelfexpressie.

[11] Gedachten ontstaan en worden gekend, maar ik noem ze niet "mijn gedachten". Die voorbijtrekkende stroom betekent niet veel voor mij, tenzij een bepaalde gedachte toevallig raakt aan een specifieke noodzaak. Als een gedachte dan om actie vraagt, komt er onvermijdelijk actie. Anders zijn gedachten als vogels die snel door de lucht vliegen en geen sporen nalaten. De lucht blijft helder.

[12] Net zoals de natuur een vacuüm verafschuwt, zal er altijd een volgende gedachte zijn, een volgende emotie, een volgende waarneming. Ze betekenen niet noodzakelijk iets, behalve dat je leeft.

[13] V: Meneer, ik wil u vragen te bevestigen dat er altijd een kennen aanwezig is op elk gegeven moment, en dat er nooit een gedachte voorbij gaat zonder dit kennen. Mij is verteld dat niets ooit gebeurt zonder het kennen.

[14] Betekent dit dat ik mijzelf als het kennen moet zien en het spel van de geest moet gadeslaan zonder er gehecht aan te raken? Moet ik deze wereld zien en begrijpen als een spel van overtuigingen, zodat, hoewel gedachten kunnen storen, kan worden gezien dat ik dat niet ben? Is dat verlichting?

[15] Kan men zien dat elke gedachte die pijn lijkt te doen slechts mijn ego is dat gekwetst wordt, en dat ik niet het ego ben, maar dat ik dat ben dat naar het ego moet kijken zonder te reageren? Is dat verlichting? Het kennen geeft deze vraag aan u door ter verduidelijking in het licht van uw begrip. Dank u, mijnheer.

[16] A: De schijnbare ruimte waarin waarnemingen, gevoelens en gedachten schijnen te ontstaan zou je het "kennen" kunnen noemen, zoals jij het noemt, of "gewaarzijn", maar ik ben er niet zeker van dat gewaarzijn zo gemakkelijk gescheiden kan worden van de schijnbare inhoud van gewaarzijn die voortdurend verandert.

[17] Wat als bewustzijn en de inhoud van bewustzijn, die jij in je vraag gescheiden hebt, werkelijk één en hetzelfde zijn - hetzelfde proces? Wat als elke poging om gedachte van de denker te scheiden, waarneming van de waarnemer, of gevoel van de voeler, gedoemd is om alleen in verbeelding te slagen?

[18] Om het op een andere manier te vragen: hoe verschilt de kenner van het kennen of van het gekende? Is er een verschil? Wat als kenner, kennen en gekende niet drie verschillende dingen zijn, maar één en hetzelfde gebeuren dat alleen verschillende namen heeft, afhankelijk van het gezichtspunt? Wat als kenner, kennen en gekende helemaal niet van elkaar gescheiden of onderscheiden kunnen worden?

[19] Er zijn mensen die zeggen dat de zogenaamde "schijnbare wereld" alleen bestaat als een droom, en dat "verlichting" betekent dat men de droom ziet als een droom. Ik ben het daar niet mee eens.

[20] Voor mij betekent "verlichting" - of, zoals ik het liever noem, "ontwaken" - niet dat ik mij moet afscheiden van de wereld van waarnemingen, gevoelens en gedachten, noch dat ik wat gezien, gevoeld en gedacht wordt moet beschouwen als "slechts een droom", maar dat ik de vrijheid heb om volledig en van ganser harte deel te nemen aan de alledaagse wereld van gewone gebeurtenissen, terwijl ik tegelijkertijd de wezenlijke leegte en vergankelijkheid van "mijzelf" begrijp.

[21] Ik ben niet geïnteresseerd in het beheersen van verontrustende gedachten door mezelf te vertellen dat ik dat niet ben, zoals je vroeg. Vanuit mijn perspectief zijn gedachten en denker twee woorden voor hetzelfde gebeuren - dezelfde stroom. In mijn ervaring zijn er geen gedachten zonder denker, noch een denker zonder gedachten. Gedachte en denker kunnen helemaal niet gescheiden worden. Dus als er een verstorende gedachte is, dan ben ik die verstoring.

[22] Dat gezegd hebbende, gedachten en denken zijn vluchtig en vergankelijk, dus in het volgende moment kan het "verstoorde-ik" - dat per slot van rekening eenvoudigweg bestaat uit gedachten en denken, gevoelens en voelen, en dergelijke, en geen feitelijke afzonderlijke identiteit heeft afgezien van gedachten en denken - vervangen worden door een "medelijdend-ik". Het ene moment verstoord en verblind, het volgende moment onbekommerd en alomvattend. Men weet nooit wat er kan gebeuren.

[23] Deze eenheid of wederzijds afhankelijk ontstaan van gedachten, denken en denker kan verwarrend en moeilijk te begrijpen zijn, dat weet ik. En de grootste belemmering voor het erkennen en begrijpen van die wederzijdse afhankelijkheid is geworteld in het verlangen naar een permanent zelf - het verlangen naar een afzonderlijk bestaan als het onveranderlijk centrum van een altijd veranderend universum.

[24] Dat verlangen is de subtekst van je vraag. Als men de zinloosheid van dat verlangen kan zien - ik bedoel zien, dat alles stroomt en voortdurend verandert, inclusief mezelf, en dat niets, inclusief mezelf, los staat van de stroom - kan de verwarring opklaren. Helpt dat?

[25] V: Ja, meneer. Ik ben niets anders dan de reactie van een bundel gedachten, en u hebt zojuist een van die gedachten opgehelderd, maar vertel me het volgende: betekent begrijpen dat je duidelijk ziet wat er is en dan je reactie kiest?

[26] A: Ik zei niet dat je een reactie bent. Ik zei dat gedachten en denker niet twee afzonderlijke zaken zijn. Ze zijn één en dezelfde stroom. Elke reactie is gewoon meer denken.

[27] De notie van een "ik" die gedachten heeft of op gedachten zou kunnen reageren is een foutief begrip, zeg ik. Die onjuiste opvatting leidt tot een gevoel van afgescheidenheid, of dualiteit, waar in feite geen afgescheidenheid bestaat. In die dualiteit ontstaat angst - angst voor wat er vervolgens gedacht, gevoeld of anderszins ervaren zou kunnen worden. Zie je dat? Het zien van dualiteit waar het er niet is creëert angst.

[28] Wanneer de denker losgekoppeld wordt van gedachten en het denken, ontstaat er inherent angst. Dan, als een antidotum voor die angst, lijkt de mogelijkheid om "verlicht" te worden zeer wenselijk. Dus het loskoppelen van de denker van het denken creëert angst, die zoals je zei verontrustend aanvoelt, en creëert tevens een ingebeelde ontsnapping aan de angst - de fantasie van "verlichting".

[29] Het afsplitsen van denker en gedachte en het promoveren van de nu afgescheiden "denker" tot een positie van superioriteit over gedachten en gevoelens maakt de creatie mogelijk van een zogenaamde waarnemer, die de "entiteit" is die "verlicht" gaat worden. Ik zeg opzettelijk zogenaamde* waarnemer; hij bestaat niet, behalve als slechts een andere gedachte - een gewoonte, een zich herhalende gedachte. Wie observeert immers de waarnemer? En wie observeert de waarnemer van de waarnemer?

[30] Welnu, volgens het schema dat aan uw vragen ten grondslag ligt, zal deze nieuw afgesplitste waarnemer verlichting "bereiken", niet door de valse dualiteit tussen denker en gedachte te zien en te begrijpen, wat de splitsing die in de eerste plaats angst veroorzaakte zou helen, maar door de splitsing te vergroten, door het gevoel van dualiteit tot het absolute maximum te doen toenemen.

[31] Wanneer ik "verlicht" ben, zo gaat het verhaal, ben ik niet alleen "superieur" aan de gedachten, die ik heb, maar nu, als een jnani - een verlichte - heb ik het pas echt gemaakt. Als een "zelf-gerealiseerd wezen" hoef ik helemaal niet meer te rommelen met gedachten. Ik heb "gezien dat ik dat niet ben". Dat "zelf-gerealiseerd wezen" slechts een andere gedachte is, komt nooit bij me op. Dit is geen verlichting, maar begoocheling, en omdat jij denkt dat ik, Robert, "iets weet", heb je mij gevraagd die begoocheling te "bevestigen".

[32] Je vroeg of "begrijpen betekent dat je duidelijk ziet wat er is en dat je je antwoord kiest". Ik vraag me af of je ziet dat deze vraag dezelfde thema's van angst en verdeeldheid impliceert die ik zojuist heb behandeld. Nee, ik zou niet zeggen dat begrijpen kiezen betekent. Ik zou zeggen dat begrijpen betekent begrijpen dat men het gevoel kan hebben om te kiezen, maar niet de macht om daadwerkelijk te kiezen.

[33] Er is geen entiteit, geen kleine "beslisser" in mijn hoofd die los staat van de onophoudelijke stroom van waarnemingen, gevoelens en gedachten, die iets kan kiezen. Die ingebeelde entiteit - het kleine beslissertje dat sommige mensen zich inbeelden als de "echte ik" - is helemaal niet echt, maar een spook in de machine.

[34] Niemand heeft gedachten. Niemand staat los van gedachten om ze te hebben. Zonder waarnemen, voelen en denken bestaat "mezelf" niet. Wij zijn waarnemingen, gevoelens en gedachten. Geloof me niet op mijn woord. Kijk er naar. In plaats van mij te vragen je tweedehands ideeën te bevestigen, gooi die ideeën weg en ga je eigen boontjes doppen.

[35] De poging om je af te zonderen als een permanente waarnemer, beslisser en kiezer is helemaal geen verlichting, zeg ik, maar een hopeloze onderneming gesteund door traditie en dogma.

[36] [Deeple] "Helder zien" vereist een frisse kijk op elk moment, vrij, voor zover mogelijk, van overbodige overtuigingen en doctrines. Men kan spirituele dogma's gemakkelijk leren. Het is al opgeschreven, kant en klaar. Men kan echter niet kiezen om het te begrijpen, net zo min als men kan kiezen om verliefd te worden. Je kunt geen zelfkennis verkrijgen door het te willen, noch door te luisteren naar traditionele verklaringen.

[37] Je snapt wat je snapt wanneer je het snapt. Als ik deze dingen zeg, begrijpen sommige mensen het, en anderen niet. Ook dat heeft niemand in de hand.

[38] Dat doet me denken aan het verhaal van de leraar die naar een plek op de grond voor hem wees, en tegen zijn leerling zei: "Zie je?"

[39] "Ja," zei de student. "Ik zie."

[40] "Goed dan," antwoordde de leraar. "Als ik zie en jij ziet, waarom begrijp jij het dan niet?