Chapter 33

The Feeling Of I-ness

Q: If everything I think I am is dying every moment, what am I really? Nisargadatta says to aim at seeing that, “I am that which is never born and never dies.” He called that, “the substrate of what exists.” Would you please comment?

Q2: I was wondering what you thought of the notion that you are not the body or the mind or the thoughts, and furthermore you were never born and will never die. I don’t see how from an honest standpoint one can suggest that this particular expression of energy or whatever it might be will never die. Some seem to find comfort in the idea that energy is eternal, but how does that pertain to this particular expression of energy that will ultimately “die,” and then begin a long transformation into who knows what?

A: In trying to define “myself,” one suffers a complete and total lack of perspective—an absence, I mean, of any non-self vantage from which to regard the matter. Shakespeare, speaking as Brutus, points to this when Brutus says to Cassius, “The eye sees not itself, but by reflection in some other things.” Everyone has the feeling of “myself,” but the fact of I-ness remains ever mysterious and inexplicable.

Nisargadatta was raised in a tradition reliant upon fixed, axiomatic definitions of self from the Vedas—the early writings of Hinduism. That tradition revolves around an assumed unitary “cosmic source” called Brahman, described as “the highest reality.” That conceptual structure also posits an individual self called atman.

At this point, the Vedic traditions divide. Some forms of Hinduism regard Brahman as being different from and superior to atman. In those versions, which are frankly dualistic, Brahman is the “highest reality,” and atman a more provisional, limited, or only apparent “reality.” In that version of the story, atman pertains to Brahman in a manner somewhat similar to the relationship between the individual soul in Western religions and the Godhead.

In the non-dual Hindu traditions such as Advaita Vedanta, on the other hand, atman is seen as identical to Brahman; they are one and the same. Nisargadatta followed and taught this latter, non-dual concept of atman, or “self.” In that view, since Brahman — like the God of Western religions–was never born and never dies, atman also was never born and never dies. Nisargadatta claimed that as atman—as an individual self — he had “realized” his identity with Brahman, and so had attained the birthless, deathless state. This is akin to Jesus saying, “I and the Father are one.”

Personally, I have very little interest in that formulation. I have addressed these matters at length over the years, and cannot repeat all of that here, but one basic flaw in this story jumps out at me. That flaw is the dogmatic belief that a human being, Nisargadatta or anyone else, can ever know what “myself” is or isn’t.

I have said that the feeling of I-ness that calls itself “I” never is just what it thinks it is, and never knows just what it thinks it knows. So from my perspective, there is a psychological uncertainty implicit in any thought whatever about the “self” that I do not see acknowledged in Hinduism—including the words of Nisargadatta—which seems quite absolutist, and unreasonably certain of its philosophical/religious conceptions.

This is not to say that Nisargadatta and others like him had nothing worthwhile to communicate. The entire topic called “Who am I?” can be provocative, and perhaps useful in opening minds. But Vedanta notwithstanding, who or what “I” am is not a settled question with a true answer. It is an open question, and one, I say, that must remain open.

I don't want to get too far into the weeds here, but Nisargadatta's idea about a “conscious substrate of what exists” is a religious belief — an image not just of an infinite universe, but of an intentional and conscious universe. That idea may have given Nisargadatta a kind of comfort, and certainly he attracted students eager to find that same kind of comfort for themselves. We all like to be comfortable, of course, but at what cost?

Perhaps some supreme “Self” really does exist as the sentient fundament of all and everything. We may believe that, but do we know that? How? What if what exists is simply what exists, without any substrate at all, conscious or not?

What if “conscious substrate” is like “God” which may or may not exist, and certainly cannot be proven to exist? What if what I really am is a living brain and nervous system with no connection at all to anything “birthlesss” or “deathless,” except in spiritual fantasies that end when the brain dies?

It is important, I say, to take no person’s words as final answers to questions like these because all of us human beings are limited in what we can know, as opposed to what we believe. There is a vast gulf between belief and knowledge. Vast. Although both may be expressed in words, they are of very different character, belonging actually to two different worlds. And even knowledge has its limitations: we human beings never are just what we think we are, and never know just what we think we know.

Whenever any sort of information presents itself—perceptions, feelings, emotions, memories, concepts—that information is recognized choicelessly, effortlessly, and instantly by “myself.” If I give you some water to drink, you don’t have to ask yourself if the water is warm or cold. You just know. That is how I regard the “self” — a knowing without trying to know or even needing to try. Is that knowing without trying birthless and deathless? If you say yes, and without reference to traditions, scriptures, and the like, but on your own steam entirely, how do you know that?

There is the story of a powerful emperor who keeps hearing rumors about a Zen master who resides a great distance from the capital city, just at the farthest edge of the realm. According to rumor, this old man is a person of great dignity, revered widely for the depth of his wisdom and the breadth of his understanding. In fact, he is said to be the wisest man in the entire kingdom.

Now the emperor has everything a man could desire, but happiness eludes him because he worries constantly about what will happen when he dies. The priests of his court tell him that he will go directly to one of the Buddhist paradises, or perhaps to K’un-lun Mountain, the dwelling place of the Taoist immortals, or, at worst, depending on the measure of his virtue, to the tenth court of hell for a period of chastening after which he will drink the elixir of oblivion and be reincarnated. But the emperor is not convinced. Although he wants desperately to believe in life after death, even if that might require spending a bit of time in hell, he is terribly fearful that none of those things promised by the priests will happen when he dies, but instead he will simply stop being at all.

Finally, the emperor decides to have the wise old man summoned to court, which proves to be a matter of many anxious months. First his emissaries have to travel to the far reaches of the realm to search for the Zen master, and then, having found him at last, must make the long return trip home, during which the master says nothing—not one word—simply nodding his thanks when given food or tea.

Finally, the caravan arrives back at the palace, and the master is brought before the emperor.

After greeting the old man, the emperor says, “They tell us that you are a great teacher, a Zen master.”

The old man just bows.

“They say that you are the wisest man in the realm,” continues the emperor.

Again, only a silent bow.

“Well, if you are such a great Zen master, tell me this,” commands the Emperor. “What happens when you die?”

“I am sorry, sire,” replies the old man, “I cannot say what happens when you die.”

At this the emperor, never a patient man, loses his temper entirely. He glares down from his throne at the old man, and demands angrily, “If you are such a great Zen master, why can you not tell me what happens when you die?”

“I am sorry, sire,” says the old man. “I may be a Zen master, but I am not a dead Zen master.”

Het gevoel van ik-zijn

[1] V: Als alles wat ik denk dat ik ben elk moment sterft, wat ben ik dan werkelijk? Nisargadatta zegt te streven naar het zien van: "Ik ben dat wat nooit geboren wordt en nooit sterft." Hij noemde dat, "het substraat van het bestaan." Wil je alstublieft commentaar geven?

[2] V2: Ik vroeg me af wat je dacht van het idee dat je niet het lichaam bent of de geest of de gedachten, en verder dat je nooit geboren bent en nooit zult sterven. Ik zie niet in hoe men vanuit een eerlijk standpunt kan suggereren dat deze specifieke uitdrukking van energie, of wat het ook moge zijn, nooit zal sterven. Sommigen schijnen troost te vinden in het idee dat energie eeuwig is, maar hoe heeft dat betrekking op deze specifieke uitdrukking van energie die uiteindelijk zal "sterven", en dan een lange transformatie zal beginnen in wie weet wat?

[3] A: Als je probeert "mezelf" te definiëren, lijdt je aan een totaal gebrek aan perspectief - een afwezigheid, bedoel ik, van een niet-zelf gezichtspunt van waaruit je de zaak kunt bekijken. Shakespeare, sprekend als Brutus, wijst hierop wanneer Brutus tegen Cassius zegt: "Het oog ziet zichzelf niet, maar door weerspiegeling in andere dingen." Iedereen heeft het gevoel van "mezelf," maar het feit van ik-zijn blijft altijd mysterieus en onverklaarbaar.

[4] Nisargadatta werd opgevoed in een traditie die berust op vaste, axiomatische definities van het Zelf uit de Veda's - de vroege geschriften van het Hindoeïsme. Die traditie draait om een veronderstelde unitaire "kosmische bron" genaamd Brahman, beschreven als "de hoogste werkelijkheid." Die conceptuele structuur poneert ook een individueel zelf genaamd atman.

[5] Op dit punt lopen de Vedische tradities uiteen. Sommige vormen van het Hindoeïsme beschouwen Brahman als verschillend van en superieur aan atman. In deze versies, die openlijk dualistisch zijn, is Brahman de "hoogste werkelijkheid," en atman een meer voorlopige, beperkte, of slechts schijnbare "werkelijkheid." In die versie van het verhaal staat atman in relatie tot Brahman op een manier die enigszins vergelijkbaar is met de relatie tussen de individuele ziel in Westerse religies en de Godheid.

[6] In de non-duale Hindoe tradities, zoals Advaita Vedanta, wordt atman daarentegen gezien als identiek aan Brahman; zij zijn één en dezelfde. Nisargadatta volgde en onderwees dit laatste, non-duale concept van atman, of "zelf". In die visie, aangezien Brahman - zoals de God van de Westerse religies - nooit geboren is en nooit sterft, is atman ook nooit geboren en sterft nooit. Nisargadatta beweerde dat hij als atman - als een individueel zelf - zijn identiteit met Brahman had "gerealiseerd", en zo de geboorte- en doodloze staat had bereikt. Dit is te vergelijken met Jezus die zegt: "Ik en de Vader zijn één."

[7] Persoonlijk heb ik weinig belangstelling voor die formulering. Ik heb deze zaken in de loop der jaren uitvoerig besproken en kan dat hier niet allemaal herhalen, maar één fundamentele fout in dit verhaal springt er voor mij uit. Die tekortkoming is het dogmatische geloof dat een mens, Nisargadatta of wie dan ook, ooit kan weten wat "ikzelf" is of niet is.

[8] Ik heb gezegd dat het gevoel van ik-heid dat zichzelf "ik" noemt nooit precies is wat het denkt te zijn, en nooit precies weet wat het denkt te weten. Dus vanuit mijn perspectief is er een psychologische onzekerheid impliciet in elke gedachte over het "zelf" die ik niet erkend zie in het Hindoeïsme - inclusief de woorden van Nisargadatta - dat nogal absolutistisch lijkt, en onredelijk zeker van zijn filosofische/religieuze concepten.

[9] Dit wil niet zeggen dat Nisargadatta en anderen zoals hij niets waardevols te communiceren hadden. Het hele onderwerp "Wie ben ik?" kan provocerend zijn, en misschien nuttig om de geesten open te stellen. Maar niettegenstaande Vedanta is wie of wat "ik" ben is er geen goed antwoordop de vraag naar wie of wat ik ben. Het is een open vraag, en een vraag die, naar ik zeg, open moet blijven.

[10] Ik wil hier niet te ver in details treden, maar Nisargadatta's idee over een "bewust substraat van het bestaan" is een religieus geloof - een beeld niet alleen van een oneindig universum, maar van een intentioneel en bewust universum. Dat idee kan Nisargadatta een soort troost hebben gegeven, en hij heeft zeker studenten aangetrokken die datzelfde soort troost voor zichzelf wilden vinden. We willen allemaal graag comfortabel zijn, natuurlijk, maar tegen welke prijs?

[11] Misschien bestaat er werkelijk een oppermachtig "Zelf" als het voelende fundament van de hele santemekriek. We kunnen dat geloven, maar weten we dat ook? Hoe dan? Wat als wat bestaat gewoon bestaat, zonder enig substraat, bewust of niet?

[12] Wat als "bewust substraat" net zoiets is als "God", die al dan niet bestaat, en zeker niet bewezen kan worden te bestaan? Wat als wat ik echt ben een levend brein en zenuwstelsel is zonder enig verband met iets "geboorte-loos" of "doodloos", behalve in spirituele fantasieën die eindigen als het brein sterft?

[13] Het is belangrijk, zeg ik, om niemands woorden als definitieve antwoorden op vragen als deze te beschouwen, omdat wij mensen allemaal beperkt zijn in wat we kunnen weten, in tegenstelling tot wat we geloven. Er is een enorme kloof tussen geloof en kennis. Enorm. Hoewel beide in woorden kunnen worden uitgedrukt, zijn ze van zeer verschillende aard, behoren ze in feite tot twee verschillende werelden. En zelfs kennis heeft zijn beperkingen: wij mensen zijn nooit precies wat we denken te zijn, en we weten nooit precies wat we denken te weten.

[14] Telkens wanneer zich een of ander soort informatie aandient - percepties, gevoelens, emoties, herinneringen, concepten - wordt die informatie door "mijzelf" keuzeloos, moeiteloos en onmiddellijk herkend. Als ik je wat water te drinken geef, hoef je je niet af te vragen of het water warm of koud is. Je weet het gewoon. Dat is hoe ik het "zelf" beschouw - een weten zonder te proberen het te weten of zelfs maar te hoeven proberen. Is dat weten-zonder-te-proberen zonder geboorte en zonder dood? Als je ja zegt, en zonder verwijzing naar tradities, geschriften en dergelijke, maar geheel op eigen kracht, hoe weet je dat dan?

[15] Er is een verhaal over een machtige keizer die steeds geruchten hoort over een Zen-meester die ver van de hoofdstad verblijft, juist aan de uiterste rand van het rijk. Volgens de geruchten is deze oude man een persoon van grote waardigheid, die alom vereerd wordt om zijn wijsheid en zijn grote inzicht. Men zegt dat hij de wijste man van het hele koninkrijk is.

[16] Nu heeft de keizer alles wat een mens zich kan wensen, maar het geluk ontgaat hem omdat hij zich voortdurend zorgen maakt over wat er zal gebeuren als hij sterft. De priesters van zijn hof vertellen hem dat hij rechtstreeks naar een van de boeddhistische paradijzen zal gaan, of misschien naar de berg K'un-lun, de woonplaats van de taoïstische onsterfelijken, of in het ergste geval, afhankelijk van de mate van zijn deugdzaamheid, naar het tiende hof van de hel voor een periode van kastijding, waarna hij het elixer van de vergetelheid zal drinken en zal worden gereïncarneerd. Maar de keizer is niet overtuigd. Hoewel hij wanhopig wil geloven in het leven na de dood, zelfs als hij daarvoor een tijd in de hel moet doorbrengen, is hij vreselijk bang dat geen van de door de priesters beloofde dingen zal gebeuren als hij sterft, maar dat hij in plaats daarvan gewoon zal ophouden te bestaan.

[17] Tenslotte besluit de keizer de wijze oude man aan het hof te ontbieden, wat een zaak van vele angstige maanden blijkt te zijn. Eerst moeten zijn gezanten naar de uithoeken van het rijk reizen om de Zenmeester te zoeken, en als ze hem dan eindelijk gevonden hebben, moeten ze de lange terugreis naar huis maken, waarbij de meester niets zegt - geen woord - maar alleen knikt als hij eten of thee krijgt.

[18] Tenslotte komt de karavaan weer bij het paleis aan, en de meester wordt voor de keizer gebracht.

[19] Nadat hij de oude man heeft begroet, zegt de keizer: "Men zegt ons dat u een groot leraar bent, een Zen-meester."

[20] De oude man buigt alleen maar.

[21] "Ze zeggen dat u de wijste man in het rijk bent," vervolgt de keizer.

[22] Weer alleen een stille buiging.

[23] "Wel, als je zo'n grote Zen meester bent, vertel me dan het volgende," beveelt de keizer. "Wat gebeurt er als je sterft?"

[24] "Het spijt me, sire," antwoordt de oude man, "ik weet niet wat er gebeurt als je sterft."

[25] Hierop verloor de keizer, altijd al een ongeduldig man, zijn geduld. Hij kijkt vanaf zijn troon op de oude man neer en vraagt boos: "Als je zo'n grote Zen-meester bent, waarom kun je me dan niet vertellen wat er gebeurt als je sterft?"

Hierop verloor de keizer, altijd al een ongeduldig man, zijn geduld. Hij kijkt vanaf zijn troon op de oude man neer en vraagt boos: "Als je zo'n grote Zen-meester bent, waarom kun je me dan niet vertellen wat er gebeurt als je sterft?

[26] "Het spijt me, sire," zegt de oude man. "Ik mag dan een Zen meester zijn, maar ik ben geen dode Zen meester."