Chapter 22

Why Do You Dismiss With Spirituality Entirely?

Q: Robert, I find your words interesting and provocative, but when you dismiss spirituality entirely I find that I cannot accept that. Spirituality exists all over the world and throughout history. Spirituality is a reality for billions. How can you, an individual person, simply wipe away all of that just by calling it magical thinking, or escapism?

A: That’s a fair question, and I am willing to discuss it, but the most direct answer is that long ago a sudden and unexpected change occurred in my way of understanding self and world. My sense of being was transfigured all at once, and drastically, so that the ideas and beliefs called “spirituality,” which seem to occupy so much thought, so much debate, so much struggle, and so much unhappiness, to my mind seem moot, hardly worth discussing.

If you imagine that I dismiss spirituality entirely, most likely you have misunderstood my words. The word “spirituality” comprises a large bailiwick, and certainly there are parts of that territory which I do not dismiss, at least not entirely. I have even quoted at times sources normally considered to be part of “spirituality,” although I don’t see them that way myself. If I quote, I am quotingwhat I consider to be wisdom, not “spirituality.” And there is a difference — a vast one.

Further, I do not walk through this world blithely “dismissing” spirituality like some public atheist. My words here are largely replies to questions from people who have recognized in my outlook a kind of freedom they have been seeking for themselves, but have not found in religion and spirituality. I’m speaking tothem, not to those who find meaning in worship or in pursuit of so-called “self-realization.”

If some such version of “spirituality” flips your pancake, fine by me. People in this world believe all kinds of things. To each her or his own. I am not trying to tell you what to believe. That damage has been done already. I just say what I see.

Ever since that sudden change I mentioned, I have no beliefs and don’t need any. In my world, there is no certainty. I don’t need that either. In my world each moment is unrepeatable, once-upon-a-once, sui generis — a thing unto itself — so participation in each moment freshly, without being weighed down by the premature cognitive commitments called “beliefs,” is the way this eagle flies.

No one, I say, chooses what to believe. Most likely each of us is born with a certain propensity to believe what we are told, and then the substance of those beliefs depends upon what we are told. It is as if one is born with a cup waiting to be filled with ideas, but the content of that cup depends on the luck of the draw—one’s family of origin and its mythology, plus the authoritative precepts of the wider cultural surround.

It is likely, for instance, that a child raised in a devout religious family, living in a neighborhood of similarly devout families, will grow up believing in a “supreme being,” while the child of atheists whose friends are atheists too will believe that “God” is a mythic character. Both children, however, will have had those beliefs imposed upon them, most often intentionally by means of purposeful indoctrination, or at least by osmosis.

If we can agree that no one actually knows whether the supposed supreme being exists or not, then in both cases, the children will have had beliefs presented to them as if they were facts. That’s how the damage is done. Once indoctrinated in that way, many people simply conform, and never even notice having been indoctrinated. Others struggle with their doubts. Some replace one set of beliefs with another. Only a few, it seems, manage to find what Jiddu Krishnamurti called “freedom from the known.”

But that very freedom—freedom from the known—is what my correspondents want to discuss. So freedom is the subject under discussion here, not “spirituality,” a topic for which I have scant enthusiasm. Unlike the gurus and preachers, I make no claims for the facticity of my views. This is not proselytizing. My words are self-expression, not dogma. If asked a serious question, I reply as plainly as possible without regard for anyone’s feelings.

With that as prologue, I regard most of so-called “spirituality” as a collection of superstitious behaviors and baseless conjectures passed from generation to generation via indoctrination beginning in infancy—a schooling principally in magical thinking and self-deception. The worst feature in that landscape of nonsense is the idea that the world we see with our eyes is somehow less “real” than some other “better” world, and that if we could somehow enter that “other world,” either after death, like a Christian or a Muslim, or here and now like the “self-realizers,” the pains of ordinary life would be magically transformed into “perfection.”

Once that idea takes root, then comes the need for so-called “faith,” along with doctrines, practices, and instructions, all aimed at attainment of that perfection. From my perspective, that is a sad spectacle. Children, I say, need facts, not “faith.” Children thirst for facts, particularly facts about living and dying. If you doubt this, just watch how a child’s interest perks up when an adult for one reason or another begins to speak candidly.

The human body has no “spiritual” needs. The body needs air, water, food, clothing, and shelter, not god, salvation, or self-realization. It is not the body that spirituality aims at “saving,” but rather the collection of habitual thoughts, attitudes, and feelings called “myself.” That self—“myself”—when faced with its own unstable, transitory nature—including the fearful suspicion that “myself” will die when the body dies—craves a way out. In response to that craving, the story arises of another world or another way of being in which death is not “real.” That story, I say, is pure, one hundred percent speculation motivated by wishful thinking. That is the kind of “spirituality” I discredit as escapism.

Children have all kinds of questions about life and death. To answer such a question with fairy tales about the “other world,” as if that answer were more than just wishful conjecture, but “Truth” in which the child ought to have faith, is to lie to that child, to abuse that child, to expose that child to a kind of mental virus —a meme— which once caught is hard to shake off.

If, for example, a child is taught that she has an “immortal soul” and that she, as a “sinner,” requires salvation by means of faith, prayer, and obedience, that very teaching itself creates a problem which never would have existed in the first place without the implantation of that fairy tale.

Then, once malarkey like “born a sinner requiring salvation to avoid hell” has been installed in the child’s mentation—which is really like infecting the childwith a social disease—more malarkey must be put forward as the “cure.” An imaginary cure for an imaginary illness. From here, that seems so sad.

If you consider yourself spiritual, as apparently you do, then most likely you imagine already knowing something about reality, whether that purported “knowledge” consists of something like “Jesus is God,” something more abstract and philosophical like “only consciousness exists,” or something grandiose like “I am one with God.” Or, if you don’t imagine already knowing, you presume that someday you finally will know. When that day comes, you reckon, everything will be “better” than it is now.

I repudiate any spirituality that claims, in one way or another, that the everyday world of ordinary perceptions, feelings, and thoughts is only a pale reflection of some supposedly greater reality. I know nothing about any other “reality.” I have no way of knowing such a thing. The human mind—which is my mind as well as yours—is not, I say, sufficient to that task, and there is no way of improving that mind so as to render it sufficient.

All the faith in the world—the credulous embrace of scriptures, prophets and saviors, practices, instructions and the rest—says nothing about reality. Absolutely nothing. You ask how I can say that. How can I, an individual person, discount an entire world of beliefs, including gods and saints, which countless millions accept as “Truth”? I say it from a perspective that sees all such beliefs as second-hand ideas imposed upon minds that were hobbled from day one by those ideas.

Although “spirituality” tries to deny it, as far as we know, we human beings are primate mammals very much like bonobos or gorillas, albeit born with a slighter thicker prefrontal cortex within which spiritual beliefs may be harbored and entertained, along with countless other hypotheses and explanations. Imagination may paint all kinds of pictures, but there is a vast gulf between surmises, suppositions, and presumptions, and knowing.

Conjectures about the original source of all we see, think, and feel, what it all means, where it’s all headed, who and what “I” am, and other such questions defy knowing, I say, and can only be believed, disbelieved, or, as in my case, allowed to blow in the wind like dust.

Our physical, social, and sexual needs are very much like those of our primate brothers and sisters, and we act them out in much the same manner. That much we clearly know through observation, just as we know, because we can observe it, that desire and aversion drive our behaviors. A desire for “transcendence” or for “self-realization,” is still, at root, just desire. An aversion to inconsequentiality, mortality, and death, is still just aversion. There is nothing “spiritual” about being driven by aversion and desire, regardless of what is feared and what is sought after. If you understand that, I say, you are as free as you ever will be.

The world we see right now is the only world we really know. The quest to find something “else” aims at make-believe, a kind of magical thinking imposed upon us as children, and inflicted in turn by us upon the next generation of children.

Naturally, all of the above is my understanding. Take it for what it’s worth, or reject it entirely. It’s all the same to me. In this moment, things are as they are and cannot be one whit different.

Waarom verwerp je spiritualiteit in zijn geheel?

[1]V: Robert, ik vind je woorden interessant en provocerend, maar wanneer je spiritualiteit volledig afwijst, merk ik dat ik dat niet kan accepteren. Spiritualiteit bestaat over de hele wereld en door de geschiedenis heen. Spiritualiteit is een realiteit voor miljarden. Hoe kun jij, een individueel persoon, dat allemaal zomaar wegvegen door het magisch denken te noemen, of escapisme?

[2]A: Dat is een terechte vraag, en ik ben bereid erover te discussiëren, maar het meest directe antwoord is dat er lang geleden een plotselinge en onverwachte verandering plaatsvond in mijn manier van het begrijpen van mijzelf en de wereld. Mijn gevoel van zijn werd in één keer drastisch veranderd, zodat de ideeën en overtuigingen die "spiritualiteit" worden genoemd en die zoveel denken, zoveel debat, zoveel strijd en zoveel ongeluk lijken te behelzen, voor mij irrelevant lijken, nauwelijks de moeite van het bespreken waard.

[3]Als je denkt dat ik spiritualiteit in z'n geheel verwerp, heb je mijn woorden waarschijnlijk verkeerd begrepen. Het woord "spiritualiteit" omvat een groot speelterrein, en er zijn zeker delen van dat gebied die ik niet verwerp, althans niet helemaal. Ik heb zelfs af en toe bronnen geciteerd die normaal gesproken tot de "spiritualiteit" worden gerekend, hoewel ik ze zelf niet zo zie. Als ik citeer, citeer ik wat ik beschouw als wijsheid, niet als "spiritualiteit". En er is een verschil - een enorm verschil.

[4]Verder loop ik niet door deze wereld zonder blikken of blozen spiritualiteit "af te wijzen" zoals een of andere publieke atheïst. Mijn woorden hier zijn grotendeels antwoorden op vragen van mensen die in mijn zienswijze een soort vrijheid herkenden die ze voor zichzelf zochten, maar niet vonden in religie en spiritualiteit. Ik spreek tot hen, niet tot degenen die betekenis vinden in aanbidding of in het nastreven van zogenaamde "zelfrealisatie".

[5]Als een dergelijke versie van "spiritualiteit" voor jou werkt, prima wat mij betreft. Mensen in deze wereld geloven in allerlei zaken. Ieder z'n meug. Ik probeer jou niet te vertellen wat je moet geloven. Dat kwaad is al geschied. Ik zeg alleen wat ik zie.

[6]Sinds die plotselinge verandering waar ik het over had, heb ik geen overtuigingen meer en heb ik er ook geen nodig. In mijn wereld is er geen zekerheid. Die heb ik ook niet nodig. In mijn wereld is geen enkel moment herhaalbaar, slechts een eenmalig gebeurtenis sui generis - op zichzelf staand - dus is deelname aan elk moment fris, zonder gebukt te gaan onder de voorbarige cognitieve verplichtingen die "overtuigingen" worden genoemd; zo vliegt deze adelaar.

[7]Niemand, zeg ik, kiest wat te geloven. Waarschijnlijk wordt ieder van ons geboren met een zekere neiging om te geloven wat ons verteld wordt, en de substantie van die overtuigingen hangt dan af van wat ons verteld wordt. Het is alsof iemand wordt geboren met een beker die wacht om gevuld te worden met ideeën, maar de inhoud van die beker hangt af van het geluk van de loting - iemands familie van herkomst en haar mythologie, plus de gezaghebbende voorschriften van de wijdere culturele omgeving.

[8]Het is bijvoorbeeld waarschijnlijk dat een kind dat opgroeit in een vroom religieus gezin en dat in een buurt woont van even vrome gezinnen, zal opgroeien met het geloof in een "opperwezen", terwijl het kind van atheïsten wiens vrienden ook atheïsten zijn, zal geloven dat "God" een mythisch personage is. Beide kinderen zullen echter die overtuigingen opgedrongen hebben gekregen, meestal opzettelijk door middel van doelbewuste indoctrinatie, of op zijn minst door osmose.

[9]Als we het erover eens zijn dat niemand eigenlijk weet of het vermeende opperwezen bestaat of niet, dan zullen de kinderen in beide gevallen geloven voorgeschoteld hebben gekregen alsof het feiten waren. Dat is hoe de schade wordt aangericht. Eenmaal op die manier geïndoctrineerd, conformeren veel mensen zich daar simpelweg aan, en hebben niet eens in de gaten dat ze geïndoctrineerd zijn. Anderen worstelen met hun twijfels. Sommigen vervangen de ene set overtuigingen door een andere. Slechts enkelen, zo lijkt het, slagen erin te vinden wat Jiddu Krishnamurti "vrijheid van het bekende" noemde.

[10]Maar juist die vrijheid - de vrijheid van het bekende - is waar mijn correspondenten het over willen hebben. Dus vrijheid is het onderwerp dat hier besproken wordt, niet "spiritualiteit", een onderwerp waarvoor ik maar weinig enthousiasme heb. In tegenstelling tot de goeroes en predikers, maak ik geen aanspraak op de feitelijkheid van mijn standpunten. Dit is geen proselitisme. Mijn woorden zijn zelfexpressie, geen dogma. Als mij een serieuze vraag wordt gesteld, geef ik zo duidelijk mogelijk antwoord, zonder rekening te houden met iemands gevoelens.

[11]Met dat als proloog, beschouw ik het grootste deel van de zogenaamde "spiritualiteit" als een verzameling van bijgelovige gedragingen en ongegronde vermoedens die van generatie op generatie worden doorgegeven via indoctrinatie die begint in de kindertijd - een scholing voornamelijk in magisch denken en zelfbedrog. Het ergste in dat landschap van onzin is het idee dat de wereld die we met onze ogen zien op de een of andere manier minder "echt" is dan een andere "betere" wereld, en dat als we die "andere wereld" op de een of andere manier zouden kunnen betreden, hetzij na de dood, zoals een christen of een moslim, hetzij hier en nu, zoals de "zelfrealiseerders", de pijn van het gewone leven op magische wijze zou worden getransformeerd in "perfectie".

[12]Als dat idee eenmaal wortel heeft geschoten, ontstaat de behoefte aan een zogenaamd "geloof", samen met leerstellingen, disciplines en instructies, allemaal gericht op het bereiken van die volmaaktheid. Vanuit mijn perspectief is dat een trieste vertoning. Kinderen, zeg ik, hebben feiten nodig, geen "geloof". Kinderen hongeren naar feiten, in het bijzonder feiten over leven en sterven. Als je daaraan twijfelt, kijk dan maar eens hoe de belangstelling van een kind toeneemt als een volwassene om de een of andere reden openhartig begint te spreken.

[13]Het menselijk lichaam heeft geen "spirituele" behoeften. Het lichaam heeft behoefte aan lucht, water, voedsel, kleding en onderdak, niet aan god, verlossing of zelfrealisatie. Het is niet het lichaam dat spiritualiteit beoogt te "redden", maar veeleer de verzameling van denkgewoontes, houdingen en gevoelens die "ikzelf" wordt genoemd. Dat "ik" - wanneer het geconfronteerd wordt met zijn eigen onstabiele, vergankelijke aard - met inbegrip van het angstige vermoeden dat "ik" zal sterven wanneer het lichaam sterft - hunkert naar een uitweg. In antwoord op dat verlangen ontstaat het verhaal van een andere wereld of een andere manier van zijn waarin de dood niet "echt" is. Dat verhaal, zeg ik, is pure, honderd procent speculatie, ingegeven door wensdenken. Dat is het soort "spiritualiteit" dat ik als escapisme discrediteer.

[14]Kinderen hebben allerlei vragen over leven en dood. Zo'n vraag beantwoorden met sprookjes over de "andere wereld", alsof dat antwoord meer is dan een hoopvol vermoeden, maar "Waarheid" waarin het kind geloof zou moeten hebben, is liegen tegen dat kind, het kind misbruiken, het kind blootstellen aan een soort mentaal virus -een mythe- die eenmaal opgelopen moeilijk af te schudden is.

[15]Als een kind bijvoorbeeld wordt geleerd dat het een "onsterfelijke ziel" heeft en dat het, als "zondaar", "verlossing" nodig heeft door middel van geloof, gebed en gehoorzaamheid, dan schept die leer zelf een probleem dat er nooit geweest zou zijn zonder het implanteren van dat sprookje.

[16]Vervolgens, als lariekoek zoals "geboren als zondaar die verlossing nodig heeft om de hel te vermijden" eenmaal is geïnstalleerd in de geest van het kind - wat in feite neerkomt op het kind besmetten met een sociale ziekte - moet er meer lariekoek gepresenteerd worden als de "remedie". Een denkbeeldige remedie voor een denkbeeldige ziekte. Van hieruit gezien lijkt dat zo triest.

[17]Als je jezelf als spiritueel beschouwt, zoals je blijkbaar doet, dan verbeeld je je hoogstwaarschijnlijk dat je al iets weet over de werkelijkheid, of die vermeende "kennis" nu bestaat uit iets als "Jezus is God", iets abstracters en filosofischer als "alleen bewustzijn bestaat", of iets grandioos als "Ik ben één met God". Of, als je je niet voorstelt dat je het al weet, ga je ervan uit dat je het op een dag eindelijk zult weten. Als die dag komt, denk je, zal alles "beter" zijn dan het nu is.

[18]Ik verwerp elke spiritualiteit die op de een of andere manier beweert dat de alledaagse wereld van gewone waarnemingen, gevoelens en gedachten slechts een bleke afspiegeling is van een zogenaamd grotere werkelijkheid. Ik weet niets van een andere "werkelijkheid". Ik heb geen mogelijkheid om zoiets te weten te komen. Het menselijk verstand - dat zowel mijn verstand als het jouwe is - is, zeg ik, niet toereikend voor die taak, en er is geen manier om dat verstand te verbeteren zodat het toereikend wordt.

[19]Al het geloof in de wereld - het lichtgelovig omarmen van geschriften, profeten en verlossers, disciplines, instructies en de rest - zegt niets over de werkelijkheid. Absoluut niets. Je vraagt hoe ik dat kan zeggen. Hoe kan ik, een individueel persoon, een hele wereld van geloofsovertuigingen, inclusief goden en heiligen, die door ontelbare miljoenen als "Waarheid" worden aanvaard, buiten beschouwing laten? Ik zeg dat vanuit een perspectief dat al die overtuigingen ziet als tweedehands ideeën die zijn opgelegd aan geesten die vanaf de eerste dag door die ideeën zijn gehinderd.

[20]Hoewel "spiritualiteit" het probeert te ontkennen, zijn wij mensen, voor zover we weten, primaatzoogdieren die veel lijken op bonobo's of gorilla's, zij het geboren met een iets dikkere prefrontale cortex waarbinnen spirituele overtuigingen kunnen worden gehuisvest en gekoesterd, samen met talloze andere hypothesen en verklaringen. Verbeelding kan zich allerlei beelden voorstellen, maar er is een grote kloof tussen vermoedens, veronderstellingen en aannames, en weten.

[21]Speculatie over de oorspronkelijke bron van alles wat we zien, denken en voelen, wat het allemaal betekent, waar het allemaal heen gaat, wie en wat "ik" ben, en andere dergelijke vragen tarten het weten, zeg ik, en kan alleen worden geloofd, verworpen, of, zoals in mijn geval, wegwaaien als stof in de wind.

[22]Onze lichamelijke, sociale en seksuele behoeften lijken sterk op die van onze primatenbroeders en -zusters, en we handelen er op vrijwel dezelfde manier naar. Zoveel weten we duidelijk door observatie, net zoals we weten, omdat we het kunnen observeren, dat verlangen en afkeer ons gedrag aanjagen. Een verlangen naar "transcendentie" of naar "zelfrealisatie" is in de grond nog steeds gewoon een verlangen. Een afkeer van inconsequentheid, sterfelijkheid en dood is nog steeds gewoon afkeer. Er is niets "spiritueels" aan gedreven worden door afkeer en verlangen, ongeacht wat gevreesd wordt en wat nagestreefd wordt. Als je dat begrijpt, zeg ik, ben je zo vrij als je ooit zult zijn.

[23]De wereld die we nu zien is de enige wereld die we werkelijk kennen. De zoektocht naar iets "anders" is gericht op een fantasie, een soort magisch denken dat ons als kinderen is opgedrongen, en dat wij op onze beurt opdringen aan de volgende generatie kinderen.

[24]Natuurlijk is al het bovenstaande een weergave van hoe ik de dingen begrijp. Neem het voor wat het waard is, of verwerp het volledig. Maakt mij niet uit. Op dit moment zijn de dingen zoals ze zijn en kunnen ze niet anders zijn.