Chapter 18

Awake Is Not A Super-Attainment

Q: Robert, when you speak of being awake, what exactly do you mean? Is being awake the same as being enlightened or self-realized?

A: To be awake is not some kind of super-attainment, but only the liberty to be at ease with oneself, and to live step by step without making a big deal out of anything or attempting to become something.

This relaxation cannot happen when one’s mind is filled with second-hand concepts about “reality.” So “awake” means being naturally present without perfectionistic striving and without chasing after what others claim to have attained. This is totally ordinary, but being ordinary does not seem to have much appeal to those whose minds harbor fantasies of “transcendence,” which, coming from Latin, literally means climbing beyond what one actually is presently, as if one actually could.

Q: Thanks, Robert. I love it, love it, love it. When I came across your words, my mind had been involved in thoughts of shared organs and organ transplants, since I just had one myself. And then I read this about the ordinary. Many are the times that I wanted nothing more than the next breath. That’s a lot. How all of this has changed my experience of living is beyond words. During the tribulations of organ rejection and healing I asked for nothing more than being able to manage the ordinary chores of cleaning my hospital room and carrying my own dishes. Such ordinary acts, when finally I could perform them, seemed to pierce the mundane, and became my savior. My personal savior!

A: Your words about being able to carry your own dishes remind me of the story about the student who asked, “Master, what is enlightenment?”

“Have you eaten?” inquired the teacher.

“No,” said the student.

“When you have finished,” the master replied, “wash your bowl.”

Q2: Just this morning something showed itself and seems to fit in here. For months now I have been watching a house finch that comes each morning and flies against the window, pecking at her reflection in the glass. She sees her reflection and must believe it is real. She flings herself against the glass and pecks at it over and over again. Of course she will never find resolution because what is reflected is not real. This I see is what I do when I peck at my own “reflection” unmercifully as being not enough. This “not enough” thought is no more real than the reflection of the finch in the window. It is seen and felt as real, but is not real.

A: On the level of self-help ideas, I can follow your train of thought about how self-judgment is like pecking at a reflection, so that’s OK, but I am not sure about actually distinguishing the real from the not real. That is quite a different matter. After all, what is the criterion? How can I really know what is real and what isn’t? In various spiritual traditions, most notably Vedanta, one version of which seems so trendy nowadays among non-duality buffs, the difference between real and unreal is laid out by definition: the so-called “Supreme Being” is defined as real, and the world is only illusion, or at best “relatively real.” But just declaring that one thing is “real” while another is not accomplishes nothing. Who, after all, stands apart from all this to be making such assertions?

Giving credence to doctrinal declarations about “reality” only deepens one’s engagement in the blind acceptance of authority that is part of the trance in which many humans spend their entire lives.

If one rejects tradition and dogma entirely, and puts no faith in the claims of purported “masters,” what remains is one’s own perceptions, thoughts, and feelings which are neither “real” nor “unreal,” but simply exist.

I don’t know what is real and what isn’t. Perhaps everything is real in one way or another, or, if the word “real” refers to some fixed objective materiality, perhaps nothing about the way humans experience the world is real. Everything one thinks that one sees could be a dream or a computer simulation for all one really knows. All we have to go on is one particular, localized, momentary human point of view after all — one’s own point of view. Anything beyond that is hearsay, borrowed from the conjectures of other human beings. I do not indulge in hearsay.

Perhaps my work in psychotherapy influences me here, but I see little value in dealing with psychological hang-ups by subjecting them to a “real/not real” judgment protocol. In my experience, no matter what one might want to believe metaphysically, experience feels real enough when it’s happening, so on what basis can one deny that it is real? And dealing with pain, either physical or psychological, by claiming that it isn’t “real” seems more like dissociation, which is a symptom of mental illness, than like an indication of “awakening.”

That reminds me of the story of the student who was walking along with his aged teacher, expatiating upon all he had attained: “Master,” said the student proudly, “having come to an understanding of the Tao, I have realized that this world and everything I see and feel is purely illusory. I now fully grasp that the thoughts and feelings that used to trouble me so much exist only in my mind, only in my imagination.

This babbling continued in the same vein until finally the old teacher could abide not one word more. He took the student by the shoulders and kicked him hard right in the shin.

“Ow, ow, ow,” cried the student. “Why did you do that?”

“How’s that for imagination?” asked the teacher.

So I’m not interested in explaining things away or pretending that they are “all in my mind.” If faced with the kinds of doubts about not being enough that you describe, the most useful response I know is this: “OK. Perhaps I am not enough, but right now this is all I got, so hang in there, babe.” The point here is not about you personally, but about how “spirituality”— particularly the kind that imagines separating real from unreal—is no substitute for basic sanity, and can even be an impediment to basic sanity.

Q2: Ah, the truth in the words strike several spots. That you would even question “what is reality” is so refreshing. Actually, you have such a light touch that it seems you aren’t actually questioning, but just looking at it. Yeah, who is to say?

That makes me want to dance. I’ve been tangled up in my old teacher’s comments about reality. The simplicity of your words brings mist to my eyes. The self-acceptance of “I’m not enough.” Well this is what I got, so keep on keeping on.

That is so perfect, thank you, Robert. You always nail it. Now I have some dishes to wash.

Q3: Amen—a breath of fresh air in the ever-rising sea of techniques to achieve temporary states. I am so happy to return here and to find, as always, not one word about mindfulness practice, tapping, diksha, reiki, chakra-balancing, dietary regimens, new forms of yoga, or a thousand other earnest but limited forms of striving for what can be only temporary relief. Relief from what? Often just the annoying sense of imagined separation that gives rise to a nasty itching to achieve spiritually.

The culture of spirituality often seems to be unconsciously mimicking the culturally embedded work ethic. At times it stinks with the odor of correction, of punishment and discipline, as if some all-pervasive “original sin” must be neutralized or counteracted through better and better mindfulness practices or whatever else seems promising to the perpetual seeker.

A: Yes, the concept of original sin is a horrible imposition upon human nature. That term comes from Christianity, of course, and refers to the supposed “fall of man” occasioned by Eve’s temptation of Adam, a clear case of blame the woman. On that score not much has changed: the benightedness of misogyny continues to hold sway over humanity even today. It seems absurd that this is so, but there it is.

However, the idea of original sin, even if that particular terminology is not used, underlies not just Christianity, but much of, if not most of, what is called “spirituality,” which assumes, in one way or another, that one’s present condition is somehow flawed, but can be corrected by following a “path” (subtext: a path that leads back to the “Garden”). Such ideas are what I meant by second-hand concepts about reality.

You won’t find me talking about “mindfulness practice” because I assume that we are not in kindergarten here. Most of my readers by now have experimented for better or worse with meditation and other similar practices, and would not be asking these questions if “mindfulness” really got them where they wanted to go. There’s nothing wrong with being mindful if that means attention to what is occurring in each moment, but that procedure — the practice of so-called “mind fulness” — has nothing at all to do with being awake, and the two should not be confused. One may try to be mindful, but no one can try to be awake.

As far as we know, everything we see, feel, and think is temporary, fleeting, and entirely transient. Like the drunk who famously just wanted the world to stop moving, we may try to impose some version of permanence upon that transiency. That’s what “spirituality” aims at—attaining, in a world of impermanence and mortality, something “permanent” such as the so-called “deathless” state, or union with a god who is by definition permanent.

Awakening means dispensing with those fantasies entirely. It means the end of accepting other people’s words about ultimate matters as if they were “truth.” When the fever to attain something permanent comes to an end, and one finds oneself instead flowing along with everything else in the universe, permanent or not, one is awake, I say.

As for the other items on your list, I have discussed magical thinking often, and won’t repeat all that here. I think you have it right, “relief from what?” If you have a headache and believe that tapping on imaginary meridians can cure it, fine. Perhaps it can. If you believe that someone can balance your chakras, or that repeating a mantra will lead not to self-hypnosis, but transcendental understanding, fine by me. Knock yourself out. But all that has nothing to do with the simplicity to which I am pointing.

In a conversation last year, my friend, Salvadore Poe, said, “This is utterly simple, yet somehow ordinary being seems to elude almost everyone.” I agree. Awake is very simple. In fact, it seems to be too simple for those who would prefer to climb an imaginary hierarchical ladder of spiritual attainment leading at last to “enlightenment,” at which point, they believe, all suffering will cease.

That, I say, is nonsense. Does anyone actually imagine being completely immune to physical pain or indifferent to grief upon the loss of beloved companions? A state like that is not “awakeness,” but the neurotic detachment of a fearful, self-hypnotized mind.

As far as I know, living has no “purpose.” One finds oneself alive in a world of living beings, never having asked to be here, nor having had any control of the circumstances of one’s birth, one’s family, one’s physical and mental limitations— none of it. Having been dealt that hand of cards, the freedom of simplicity means doing whatever one does—whatever seems appropriate in each moment—while enjoying those thoughts, feelings, emotions that seem enjoyable, and enduring those that feel difficult. That’s life. Any “spirituality” that denies this is nothing but pure escapism in my view.

As to where all of this leads, I like the way Alan Watts put it:

“When you dance, you don’t aim at a particular spot in the room because that’s where you will arrive. The whole point of dancing is the dance . . . We thought of life by analogy with a journey, a pilgrimage, which had a serious purpose at the end and the thing was to get to that end, success or whatever it is, maybe heaven after you’re dead. But we missed the point the whole way along. It was a musical thing and you were supposed to sing or to dance while the music was being played.”

Ontwaakt zijn is geen superprestatie

[1]V: Robert, als je het hebt over ontwaakt zijn, wat bedoel je dan precies? Is ontwaakt zijn hetzelfde als verlicht of zelfverwerkelijkt zijn?

[2]A: Ontwaakt zijn is niet een of andere super-verwezenlijking, maar gewoon de vrijheid om je op je gemak te voelen met jezelf, en stap voor stap te leven zonder ergens een punt van te maken of te proberen iets te bereiken.

[3]Deze ontspanning kan niet plaatsvinden wanneer iemands geest gevuld is met tweedehands concepten over "de werkelijkheid". Dus "ontwaakt" betekent gewoon aanwezig zijn zonder perfectionistisch streven en zonder na te jagen wat anderen beweren bereikt te hebben. Dit is heel gewoon, maar gewoon zijn lijkt niet veel aantrekkingskracht te hebben op hen die fantasieën koesteren over "transcendentie", wat, afkomstig uit het Latijn, letterlijk betekent voorbij klimmen aan wat men op dit moment feitelijk is, alsof men dat werkelijk zou kunnen.

[4]V: Dank je, Robert. Ik vind het geweldig, super, fantastisch. Toen ik je woorden tegenkwam, was ik in gedachten bezig met het delen van organen en orgaantransplantaties, omdat ik er zelf net een heb gehad. En toen las ik dit over gewoon zijn. Heel vaak wilde ik niets liever dan de volgende ademtocht. En dat is nogal wat. Hoe dit alles mijn ervaring van het leven heeft veranderd, is niet te beschrijven. Tijdens de beproevingen van orgaanafstoting en genezing vroeg ik om niets meer dan in staat te zijn de gewone klusjes te doen, zoals het schoonmaken van mijn ziekenhuiskamer en het dragen van mijn eigen afwas. Zulke gewone dingen, toen ik ze eindelijk kon doen, braken de alledaaglijksheid open, en werden mijn redder. Mijn persoonlijke redder!

[5]A: Jouw woorden over in staat te zijn je eigen borden te dragen doen me denken aan het verhaal over de leerling die vroeg: "Meester, wat is verlichting?"

[6]"Heb je gegeten?" vroeg de meester.

[7]"Nee," zei de leerling.

[8]"Als je klaar bent," antwoordde de meester, "was dan je kom af."

[9]V2: Vanmorgen nog liet zich iets zien dat passend lijkt hier. Al maanden observeer ik een huisvink die elke ochtend tegen het raam vliegt terwijl ze naar haar spiegelbeeld in het glas pikt. Ze ziet haar spiegelbeeld en kennelijk gelooft ze dat het echt is. Ze vliegt tegen het glas en keer op keer pikt ze erin. Natuurlijk zal ze nooit een oplossing vinden, want wat gereflecteerd wordt is niet echt. Dit, zie ik, is wat ik doe als ik onbarmhartig naar mijn eigen spiegelbeeld pik omdat het niet genoeg zou zijn. Deze "niet genoeg" gedachte is net zo min echt als de reflectie van de huisvink in het raam. De reflectie wordt gezien en gevoeld als echt, maar is het niet.

[10]A: Op het niveau van zelfhulp-ideeën kan ik je gedachtengang volgen over hoe zelfoordeel lijkt op het pikken naar een spiegelbeeld, dus dat is OK, maar ik ben er niet zeker van of er een feitelijke onderscheid is tussen het echte en het niet-echte. Dat is iets heel anders. Immers, wat is het criterium hier? Hoe kan ik echt weten wat echt is en wat niet? In verschillende spirituele tradities, met name in Vedanta, waarvan één versie tegenwoordig zo trendy lijkt te zijn onder non-dualiteitsfanaten, wordt het verschil tussen echt en onecht bepaald door definitie: het zogenaamde "Opperwezen" wordt gedefinieerd als echt, en de wereld is slechts illusie, of op zijn best "relatief echt". Maar door slechts te verklaren dat het ene ding "echt" is en het andere niet, bereik je niets. Wie staat er immers los van dit alles om zulke beweringen te doen?

[11]Geloof hechten aan doctrinaire verklaringen over "werkelijkheid" verdiept alleen maar iemands betrokkenheid bij de blinde aanvaarding van autoriteit die deel uitmaakt van de trance waarin veel mensen hun hele leven doorbrengen.

[12]Als men traditie en dogma volledig verwerpt, en geen vertrouwen stelt in de beweringen van vermeende "meesters", wat overblijft zijn de eigen waarnemingen, gedachten en gevoelens die noch "echt" noch "onecht" zijn, maar gewoon bestaan.

[13]Ik weet niet wat echt is en wat niet. Misschien is alles op de een of andere manier echt, of, als het woord "echt" verwijst naar een of andere vaste objectieve stoffelijkheid, misschien is niets van de manier waarop mensen de wereld ervaren echt. Alles wat men denkt te zien zou een droom of een computersimulatie kunnen zijn, voor zover men echt kan weten. Alles wat we hebben om op af te gaan is tenslotte één bepaald, gelokaliseerd, kortstondig menselijk gezichtspunt - iemands eigen gezichtspunt. Alles wat verder gaat is van horen zeggen, ontleend aan de vermoedens van andere mensen. Ik laat me niet in met geruchten.

[14]Misschien beïnvloedt mijn werk in de psychotherapie mij hier, maar ik zie weinig heil in het behandelen van psychologische hang-ups door ze te onderwerpen aan een "echt/niet echt" beoordelingsprotocol. In mijn ervaring, ongeacht wat men metafysisch zou willen geloven, voelt ervaring echt genoeg op het moment dat het gebeurt, dus op welke basis kan men ontkennen dat het echt is? En omgaan met pijn, lichamelijk of psychisch, door te beweren dat het niet "echt" is lijkt meer op dissociatie, wat een symptoom is van geestesziekte, dan op een indicatie van "ontwaken".

[15]Dat doet me denken aan het verhaal van de leerling die met zijn oude meester meeliep en uitweidde over alles wat hij bereikt had: "Meester,' zei de leerling trots, 'nu ik de Tao heb begrepen, heb ik ingezien dat deze wereld en alles wat ik zie en voel louter illusoir is. Ik begrijp nu ten volle dat de gedachten en gevoelens waar ik vroeger zoveel last van had, alleen in mijn geest bestaan, in mijn verbeelding.

[16]Dit geklets ging zo door totdat de oude meester het niet meer kon verdragen. Hij greep de leerling bij de schouders en schopte hem hard tegen de schenen.

[17]"Au, au, au," riep de leerling. "Waarom deed u dat?"

[18]"Was dat ook in je verbeelding?" vroeg de meester.

[19]Dus ik ben niet geïnteresseerd in dingen 'weg' te redeneren of te doen alsof het "allemaal maar in mijn hoofd zit". Als ik geconfronteerd word met het soort twijfels omtrent het gevoel niet goed genoeg te zijn, zoals je zegt, is de meest bruikbare reactie die ik ken de volgende: "OK. Misschien ben ik niet goed genoeg, maar op dit moment is dit alles wat ik heb, dus hou vol, meid." Het punt hier gaat niet over jou persoonlijk, maar over hoe "spiritualiteit" - in het bijzonder het soort dat zich voorstelt om echt van onecht te scheiden - geen vervanging is voor elementair gezond verstand, en daar zelfs een belemmering voor kan zijn.

[20]V2: Ah, de waarheid in de woordenn raakt verscheidene plekken. Dat je zelfs vraagt "wat is de werkelijkheid hiervan?" is zo verfrissend. Eigenlijk heb je zo'n lichte toets dat het lijkt alsof je niet echt vragen stelt, maar er gewoon naar kijkt. Ja, wie zal het zeggen?

[21]Daarvan krijg ik zin om te dansen. Ik ben verstrikt geraakt in de opmerkingen van mijn oude leraar over de werkelijkheid. De eenvoud van je woorden maakt mijn ogen vochtig. De zelfacceptatie van "Ik ben niet genoeg." Dit is wat ik begrepen heb, dus ga alsjeblieft zo door.

[22]Perfect! Dank je, Robert. Je schiet altijd precies in de roos. En dan nu de afwas.

[23]Amen - een verademing in de steeds groter wordende zee van technieken om tijdelijke toestanden te bereiken. Ik ben zo blij hier terug te keren en, zoals altijd, geen woord te vinden over mindfulness beoefening, tapping, diksha, reiki, chakra-balancering, dieetregimes, nieuwe vormen van yoga, of duizend andere serieuze maar beperkte vormen van streven naar wat slechts tijdelijke verlichting kan zijn. Verlichting van wat? Vaak alleen maar het irriterende gevoel van ingebeelde afgescheidenheid dat aanleiding geeft tot een vervelende drang om je spiritueel waar te maken.

[24]De cultuur van de spiritualiteit lijkt vaak onbewust de cultureel ingebedde werkethiek na te bootsen. Soms stinkt het naar correctie, naar straf en discipline, alsof een alles doordringende "erfzonde" moet worden geneutraliseerd of tegengegaan door steeds betere mindfulness praktijken of wat dan ook dat veelbelovend lijkt voor de eeuwige zoeker.

[25]A:Ja, het concept van de erfzonde is een afschuwelijk iets dat is opgedrongen aan de menselijke natuur. Die term komt natuurlijk uit het christendom en verwijst naar de veronderstelde "zondeval" als gevolg van Eva's verleiding van Adam, een duidelijk geval van de vrouw de schuld te geven. Wat dat betreft is er niet veel veranderd: de mensheid wordt ook vandaag nog beheerst door de achterlijkheid van de vrouwenhaat. Het lijkt absurd dat dat bestaat, maar het is nu eenmaal zo.

[26]Echter, het idee van de erfzonde, ook al wordt die specifieke terminologie niet gebruikt, ligt niet alleen ten grondslag aan het christendom, maar ook aan veel, zo niet het grootste deel van wat "spiritualiteit" wordt genoemd, dat er op de een of de andere manier van uitgaat dat iemands huidige toestand ergens gebrekkig is, maar gecorrigeerd kan worden door een "pad" te volgen (subtekst: een pad dat terugleidt naar de "Hof van Eden"). Dergelijke ideeën zijn wat ik bedoelde met tweedehands concepten over de werkelijkheid.

[27]Je zult mij niet horen praten over "mindfulness beoefening" omdat ik aanneem dat we hier niet in de kleuterklas zitten. De meeste van mijn lezers hebben inmiddels ten goede of ten kwade geëxperimenteerd met meditatie en andere soortgelijke praktijken, en zouden deze vragen niet stellen als "mindfulness" hen werkelijk bracht waar ze heen wilden. Er is niets mis met mindful zijn als dat betekent aandacht hebben voor wat zich in elk moment voordoet, maar die procedure - de beoefening van zogenaamde "mind fulness" - heeft helemaal niets te maken met wakker zijn, en de twee moeten niet verward worden. Men kan proberen opmerkzaam te zijn, maar niemand kan proberen wakker te zijn.

[28]Voor zover we weten is alles wat we zien, voelen en denken tijdelijk, vluchtig en geheel voorbijgaand. Net als de dronkaard die de beroemde wens uitsprak dat de wereld zou ophouden met bewegen, kunnen we proberen een versie van permanentie op te leggen aan die vergankelijkheid. Dat is wat "spiritualiteit" beoogt - in een wereld van vergankelijkheid en sterfelijkheid iets "permanents" te bereiken, zoals de zogenaamde "doodloze" staat, of vereniging met een god die per definitie permanent is.

[29]Ontwaken betekent het volledig loslaten van die fantasieën. Het betekent het einde van het accepteren van andermans woorden over ultieme zaken alsof ze "de waarheid" zijn. Wanneer de koorts om iets blijvends te bereiken tot een einde komt, en men zichzelf in plaats daarvan ziet stromen samen met al het andere in het universum, blijvend of niet, is men ontwaakt, zeg ik.

[30]Wat de andere punten op je lijst betreft, ik heb het vaak over magisch denken gehad, en zal dat hier niet allemaal herhalen. Ik denk dat je het goed hebt, "verlichting van wat?" Als je hoofdpijn hebt en gelooft dat kloppen op denkbeeldige meridianen dat kan verhelpen, prima. Misschien kan het. Als je gelooft dat iemand je chakra's in balans kan brengen, of dat het herhalen van een mantra niet leidt tot zelfhypnose, maar tot transcendentaal begrip, prima. Ga je gang. Maar dat alles heeft niets te maken met de eenvoud waar ik op wijs.

[31]In een gesprek vorig jaar zei mijn vriend Salvadore Poe: "Dit is uiterst eenvoudig, maar toch lijkt het gewone zijn bijna iedereen te ontgaan." Daar ben ik het mee eens. Ontwaken is heel eenvoudig. In feite lijkt het te eenvoudig voor hen die de voorkeur geven aan het beklimmen van een denkbeeldige hiërarchische ladder van spirituele verwezenlijking die uiteindelijk leidt tot "verlichting", op welk punt, zo geloven zij, alle lijden zal ophouden.

[32]Dat, zeg ik, is onzin. Kan iemand zich werkelijk voorstellen volledig immuun te zijn voor lichamelijke pijn of onverschillig voor verdriet bij het verlies van dierbare metgezellen? Zo'n toestand is geen "ontwaken", maar de neurotische onthechting van een angstige, zelf-hypnotiserende geest.

[33]Voor zover ik weet, heeft het leven geen "doel". Men treft zich levend aan in een wereld van levende wezens, terwijl men er nooit om gevraagd heeft hier te zijn, noch heeft men enige controle over de omstandigheden van zijn geboorte, zijn familie, zijn lichamelijke en geestelijke beperkingen - niets van dat alles. Nu je die kaarten toebedeeld hebt gekregen, betekent de vrijheid van de eenvoud dat je doet wat je doet - wat je op dat moment gepast lijkt - terwijl je geniet van de gedachten, gevoelens en emoties die je plezierig vindt, en je verdraagt wat moeilijk blijkt. Dat is het leven. Elke "spiritualiteit" die dit ontkent is in mijn ogen niets anders dan puur escapisme.

[34]En als het gaat om waar dit alles toe leidt, houd ik van de manier waarop Alan Watts het verwoordde:

[35]"Als je danst, dan focus je niet op een bepaalde plek in de kamer omdat je daar zult aankomen. Het hele punt van dansen is de dans ... We zagen het leven als een reis, een pelgrimstocht, met een serieus einddoel, en het punt was om dat doel te bereiken, succes of wat het ook moge zijn, misschien de hemel na je dood. Maar we misten het punt steeds. Het was een muzikaal gebeuren en je werd verondersteld te zingen of te dansen terwijl de muziek werd gespeeld."