39. Niets begrijpen


[1] V: Weet je, Robert, ik zou vaak willen dat ik net zo zelfmisleidend kon zijn als de ware gelovigen in religies en goeroes. Dat zou alles veel draaglijker maken. Helaas lijkt mijn bullshit-detector permanent op "aan" te staan, maar soms wou ik dat het niet zo was. Ik spreek uit het hart en zonder ironie.

[2] A: Ja, ik begrijp je verlangen naar verlichting van de pijnen, angsten en onzekerheden van het leven. Zoals Woody Allen ooit zei: "Het leven zit vol ellende, eenzaamheid en lijden, en het is allemaal veel te snel voorbij." De situatie is dus dubbel zo erg. Niet alleen moet men het hoofd bieden aan de mentale, fysieke en emotionele uitdagingen van het dagelijkse leven, maar ook aan het spookbeeld van de sterfelijkheid dat zelfs een domper lijkt te zetten op gelukkige momenten en ons doet afvragen: "Als ik aan het eind gewoon ga sterven, wat is dan het nut van dit alles? Hoe kan ik enige betekenis vinden in dit tranendal?"

[3] Wanneer ze met die vraag geconfronteerd worden, kiezen sommige mensen voor de nihilistische/hedonistische benadering die zegt: "Dit heeft allemaal geen zin. Het leven is klote en dan ga je dood. Het leven heeft geen betekenis of doel, er is geen God en geen overkoepelende moraal, dus kan ik net zo goed zoveel plezier hebben als ik kan zolang ik kan." Anderen gaan de tegenovergestelde kant op, een eeuwige, op geloof gebaseerde benadering die zegt: "Ondanks de schijn bestaat er een Kosmisch Plan - een ultieme, transcendentale eerste oorzaak voor alles wat we zien - en als we ons op dat plan afstemmen, komt alles uiteindelijk wel goed."

[4] Deze benaderingen lijken misschien elkaars tegenpolen, maar vanuit mijn perspectief hebben ze veel gemeen. Zowel nihilisme als eternalisme proberen ambiguïteit en onzekerheid te vergoeilijken met een ongerechtvaardigde zekerheid dat men weet wat wat is met betrekking tot ultieme zaken. Beide berusten op geloof in stellingen die niet kunnen worden gefalsifieerd, en dus ook niet kunnen worden bewezen. En beide dienen om de perplexiteiten te verzachten die kunnen ontstaan wanneer men van moment tot moment leeft zonder antwoorden te hebben op ultieme vragen. Dus hoewel eternalisten en nihilisten zich filosofisch gezien ver van elkaar verwijderd mogen achten, blijken beide types zich psychologisch op dezelfde manier te verdedigen tegen dezelfde angsten. Bang om in het duister te tasten over wat het leven "werkelijk betekent", wat de deur zou kunnen openen naar depressie en wanhoop, staan zij dit eenvoudigweg niet toe. Alle vragen die opkomen worden beantwoord met ijzersterke dogma's.

[5] Ik vertrouw erop dat je uit het diepst van je hart spreekt wanneer je verlangt naar de verlichting, waarvan je je inbeeldt dat die je wellicht ten deel zal vallen als je je zou kunnen aansluiten bij "spiritualiteit". Maar daarin ligt, zeg ik, helemaal geen echte verlichting, alleen maar escapisme en zelfbedrog. De enige opluchting die ik ken is de vrijheid die men voelt wanneer er eindelijk een einde komt aan de behoefte aan zekerheid, vervangen door de bereidheid om het leven zich te laten ontvouwen zoals het zich ontvouwt, zonder ook maar iets te weten over "kosmische" zaken, hetzij pro of contra.

[6] Wanneer ik "vrijheid" zeg, bedoel ik niet geluk. Noch bedoel ik immuniteit voor het gewone menselijke lijden. Ik bedoel de gelijkmoedigheid en de gemoedsrust die ontstaan in het licht van het besef dat op dit moment de dingen zijn zoals ze zijn en niet anders kunnen zijn, met inbegrip van wat ik denk, wat ik voel, en hoe ik mezelf en de wereld zie en begrijp.

[7] Ieder van ons ziet een andere wereld, en wat ieder van ons ziet is zichzelf. Dit betekent niet, zoals sommige mensen geloven, dat de wereld niet echt is. Het betekent dat wat ik zie niet hetzelfde is als wat jij ziet. Wat jij ziet ben jij, en wat ik zie ben ik. Wanneer deze identiteit van ziener en ziende wordt begrepen, ligt vrijheid voor de hand, want dan is er geen vervanger, alternatief of substituut voor zien wat ik zie en zijn wat ik ben op dit moment. Alles wat ik kan zijn is mijzelf, en alles wat ik kan zien is mijzelf.

[8] Vanuit mijn perspectief dient het volgen van een spiritueel pad, een religie of een goeroe in de eerste plaats als een middel tot vermijding - een manier om wat men op dit moment werkelijk is te vervangen door een veredelde visie van wat men zou kunnen zijn. Dit is de misvatting van het worden ('fallacy of becoming'). Degenen die beweren methoden van "zelfrealisatie" of wegen naar "verlossing" te onderwijzen, zijn niet wakker, zeg ik, maar gehypnotiseerd door fantasierijke ideeën die ze van eerdere epigonen hebben geleerd. Dan, na zichzelf overtuigd te hebben van hun "verwezenlijking", braken ze de onzin die ze geleerd hebben te imiteren weer uit, en hypnotiseren hun volgelingen op dezelfde manier.

[9] Je bent wat je hier en nu bent. Er is geen "later", en er is, zeg ik, geen pad behalve je eigen lijden, je eigen verwarring, en uiteindelijk, met wat geluk, je eigen inzicht.

[10] Hier is niets occults, mystieks of esoterisch aan. Ontwaken gaat over ontspanning en aanvaarding van elk moment, moment-voor-moment, niet over streven en inspanning op zoek naar een latere, "betere" gemoedstoestand. Je kunt alleen zijn wat je op dit moment bent, en dit moment is alles wat je ooit zult hebben. Je hoeft niet iets te zijn, en je kunt niet iets zijn, wat je nu niet bent. Maar de volgelingen van een pad, die zich willen voorstellen dat hun inspanningen, als ze maar ernstig genoeg en lang genoeg volgehouden worden, hen naar een verheven of speciale toestand - een of andere verwezenlijking - zullen leiden, houden niet van dat idee.

[11] Ja, zoals je zegt, het kan pijnlijk zijn te leven zonder de belofte van spirituele verworvenheid, of noem het wat je wilt: transcendentie, verlichting, kosmisch bewustzijn, het vinden van "God", verlossing, de pot met goud aan het eind van de regenboog, wat dan ook. Maar als men in contact blijft met die pijn - in contact met de menselijke conditie van het niet weten van antwoorden op ultieme vragen - kan een onverwachte schoonheid worden waargenomen in dit lange afscheid dat leven heet.

[12] Mijn vriend, de gewaardeerde boeddhistische leraar, Robert K. Hall, en ik spraken vorige week over het verlangen om het "zelf" te kennen. Hij zei dat hij na een leven lang zoeken "niets" had gevonden. Het zelf, bedoelde hij, is in zijn kern leeg, dus als je zoekt naar een blijvend, permanent zelf, vind je niets. Als je probeert het zelf te "realiseren", arriveer je bij absoluut niets. Net als bij het pellen van een ui, als je maar lang genoeg pelt, hou je uiteindelijk niets over.

[13] Ik beaamde dat ik ook niets gevonden had, en voegde eraan toe: "Dus al die religie en beoefening, al dat gepraat over edele waarheden en zo, is gewoon een muur die ze optrekken om het niets buiten te houden." Robert lachte, en knikte ja.

[14] Dit klinkt misschien als een nederlaag of een mislukking, maar dat is het niet. Het is een hele opluchting, zeg ik, om niet langer te zoeken naar garanties voor een eeuwige toekomst, maar om je tijd te besteden aan het eeuwige heden - een menselijk heden.

[15] Het observeren van onze naaste primaatverwanten, zoals bonobo's en gorilla's, kan aspecten van onze ware aard onthullen die wij, menselijke primaatachtigen, liever onderdrukken, maar die zij vrijelijk en op een natuurlijke manier vertonen. Ik herinner me een groep bonobo's die ik observeerde, en ik verbaasde me niet alleen over de intelligentie in hun ogen, maar ook over hun scherp sociaal begrip. Immer de fotograaf, pakte ik snel mijn camera en hield het voor mijn oog voor een portret van het alfamannetje. Hij had meteen door wat ik van plan was, en staarde geduldig in de lens terwijl ik bijstelde en een paar foto's maakte. Toen, blijkbaar moe van het spel, keerde hij me zijn rug toe en liet me zijn kont zien.

[16] De Boeddha ("Boeddha" betekent de ontwaakte) zelf zei het lang geleden, maar degenen die paden volgen willen dat deel niet horen. Ze houden van de edele waarheden - die Robert "gewoon kleuterschool gedoe" noemde - en beoefeningen, en ze houden van "verlichting", waarvan ze zich inbeelden dat het een promotie is naar de status van "zelf-gerealiseerd wezen", en dus het einde van te moeten lijden en sterven zoals ieder ander menselijk wezen.

[17] "Subhuti zei tegen de Boeddha: 'Wereldgeëerde, toen u de onovertroffen, volmaakte verlichting bereikte, is het waar dat er niets bereikt werd?'"
"Dat is zo, Subhuti. Dat is zo. Toen ik de onovertroffen volmaakte verlichting bereikte, bereikte ik absoluut niets. Dat is de reden waarom het onovertroffen volmaakte verlichting wordt genoemd.""
-De Diamant Soetra

[18] Iedereen die dit begrijpt, zeg ik, begrijpt niets.