29. De oorsprong van bewustzijn


[1] V: Rick Linchitz, die onlangs overleed, hoorde Satyam Nadeen iets zeggen in de trant van "Alles is bewustzijn en jij bent dat." Rick had dat al vele malen eerder gehoord, maar deze keer werd hij getroffen door een prachtige "calamiteit". Dit is wat hij schreef kort voor zijn dood:

[2] "Er valt niet veel te vertellen. We leven en sterven allemaal. Het leven wordt gerichter. De toekomst droogt duidelijk op en plannen verdwijnen. Lichamelijke functies, vooral ademhaling, zijn een belangrijk aandachtspunt. Zoals altijd, niets bijzonders. Gewoon het leven dat geleefd wordt. Veel pijn en kortademigheid, maar ook diepe vrede. Wat transformatie lijkt te zijn, is ook de eeuwige vrede van de onveranderlijke eenheid die we zijn."

[3] Robert, geef alsjeblieft commentaar.

[4] A: Ik weet niets over Satyam Nadeen of Rick Linchitz, maar deze zaken lijken neer te komen op hoe men "mijzelf" definieert.

[5] De uitdrukking "alles is bewustzijn" kan zoveel verschillende dingen betekenen. Om te beginnen zien we de wereld niet zoals hij "werkelijk" is, maar op de manier waarop ieder van ons hem waarneemt volgens de structuur van het zenuwstelsel en de voorafgaande conditionering van dat stelsel.

[6] Ik heb hier al eerder over geschreven. Ik gebruikte hierbij de illustratie van een vlinder die delen van het energiespectrum kan waarnemen waar wij mensen blind voor zijn. In staat om veel meer "kleuren" waar te nemen dan violet, neemt het vlinderbewustzijn een bloementuin waar zoals wij mensen dat nooit zullen kunnen. Mijn ezels, wier gehoor fenomenaal scherper is dan het mijne, en wier oren onafhankelijk van elkaar draaien, zodat zij zich op twee verschillende gebieden tegelijk kunnen richten, ervaren een zekere auditieve wereld, en ik een heel andere. Ik merk dit telkens als ik met hen wandel.

[7] Dat is dus soortspecifiek bewustzijn. Dan is er het individuele bewustzijn, dat bijvoorbeeld verwijst naar het grote verschil tussen de manier waarop een geoefend kunstenaar, die zich bewust is van duizenden kleurschakeringen met slechts de fijnste gradaties verschil, een bloementuin zou begrijpen, in tegenstelling tot de manier waarop een ongetraind oog, dat slechts vertrouwd is met betrekkelijk grove kleurverschillen, dezelfde tuin zou zien.

[8] Dat is dus één manier om "alles is bewustzijn" te begrijpen. Dingen verschijnen op de manier waarop ze verschijnen als gevolg van het type zenuwstelsel plus individuele conditionering - duidelijk?

[9] Er is echter een andere, veel minder rechtlijnige manier om die uitdrukking te gebruiken. In dat gebruik betekent "alles is bewustzijn" niet alleen dat de materiële wereld er anders uitziet, anders klinkt en anders aanvoelt, afhankelijk van de waarnemer, maar dat de materiële wereld, inclusief lichamen en hersenen, helemaal niet bestaat behalve als een zogenaamde "verschijning". Dat lijkt de manier te zijn waarop Nadeen het bedoelde en Linchitz het begreep.

[10] Maar wat als er werkelijk een materiële wereld is, en hersenen inderdaad werkelijk bestaan? En wat als geëvolueerde hersenen de bron van bewustzijn zijn, zodat wat "jij " bent niet "puur bewustzijn" is, wat dat ook moge betekenen (we weten niet wat het betekent), maar een fysiek lichaam dat toevallig een hersencentrisch, door het zenuwstelsel gegenereerd bewustzijn bevat dat tot bloei is gekomen en zich genetisch ontwikkeld heeft als een mechanisme dat overleving bevordert? Wat als het bewustzijn begon te evolueren met de eerste levende wezens, en een schijnbaar hoogtepunt heeft bereikt in de mens. Op deze planeet althans.

[11] In dat geval - als bewustzijn iets is dat hersenen doen - zou mijzelf helemaal geen "onveranderlijke eenheid" zijn, omdat hersenen immers voortdurend veranderen. En, als "mijzelf" altijd verandert, wat zou iemand dan ooit echt kunnen weten over wat onveranderlijk is of zelfs of er überhaupt iets onveranderlijks is?

[12] Het lijkt misschien alsof ik onveranderlijk ben. Het voelt misschien zo. Maar neem dit in overweging: voor een waarnemer op een boot die op een rivier drijft kan het voelen dat hij of zij stilstaat, terwijl de oever en de rest van het landschap achteruit beweegt. We hebben allemaal die ervaring gehad - zo niet in een boot, dan in een trein, een vliegtuig, of wat dan ook. En dit perspectief, misschien geheel denkbeeldig, van "mijzelf" als een vaste getuige, is waarschijnlijk meer overtuigend als iemand je blijft vertellen dat "jij" onveranderlijk bent, en dat wat verandert onmogelijk 'jou' kan zijn, of zelfs niet echt bestaat.

[13] Ik zeg niet dat de hersenen de oorspronkelijke bron van bewustzijn zijn. Ik heb daar geen voorkennis van. Ik zeg dat het zou kunnen zijn, en als dat zo zou zijn, dan zou Nadeen, ook al gelooft hij dat hersenen niet echt bestaan, op geen enkele manier kunnen weten dat hij zich vergist, toch?

[14] Het idee dat bewustzijn los van en voorafgaand aan de hersenen bestaat is een religieus of metafysisch idee, dat op geen enkel solide bewijs rust, hoewel sommigen ten onrechte, naar mijn mening, proberen te beweren dat het is aangetoond, of zelfs wetenschappelijk bewezen, door de kwantummechanica.

[15] Of de hersenen nu de bron van het bewustzijn zijn - of dat er een groter overkoepelend bewustzijn is dat vóór de materiële wereld bestaat - de menselijke ervaring van waarnemingen, gedachten en zelfbewustzijn zou hetzelfde aanvoelen. Daarom, zeg ik, bevindt geen mens zich in een positie waarin hij kan weten welke van de twee een waar standpunt is, of zelfs of geen van beide dat is.

[16] Men kan het antwoord ook niet vinden door "zelfonderzoek", of welke andere benadering dan ook. Het antwoord, zeg ik, ligt buiten het menselijk gezichtsveld. De afgezaagde "spirituele" zienswijze die "beweert" een antwoord te geven houdt in dat aan een ander menselijk wezen wordt toegeschreven dat hij toegang heeft tot voorkennis die jij niet hebt. Op welke basis men zo'n beslissing neemt, kan ik me niet voorstellen. Als iemand Osho gelooft, of Deepak Chopra, of wie dan ook, en hem of haar op zijn woord gelooft - ongeacht hoe ondersteund door logica, geschriften, of traditie - dan is dat goedgelovigheid, zeg ik en geen kennis.

[17] De wetenschap beweert overigens niet dat het bewustzijn door de hersenen wordt voortgebracht, al neigen veel wetenschappers wel naar die opvatting. De wetenschap zegt dat het antwoord - een deel van de oplossing van het zogenaamde "hard problem" - onbekend is, en mogelijk onkenbaar.

[18] De notie "alles is bewustzijn" kan aantrekkelijk zijn. Het kan een idee zijn dat men wil geloven. In dat geval zou men die woorden kunnen horen van een "heilige man", zoals Linchitz deed. Plotseling klikt dat idee. Dat is weten door overtuiging, door overtuigd te zijn. Of men kan een ervaring ondergaan die een verklaring lijkt te vereisen van een bewustzijn dat exogeen is aan de hersenen - een bijna-doodervaring bijvoorbeeld, waarin "ik" buiten mijn lichaam lijk te zijn en het van een afstand observeer, of misschien het soort "altered state" die wordt opgewekt door langdurig zwijgen, staren, trance-inductie, ademhalingsoefeningen, inname van psychedelische stoffen, enzovoort, waarin "ik" buiten het lichaam aanwezig lijk te zijn.

[19] Nu is het mij duidelijk, en ik vraag me af of het voor jou ook duidelijk is, dat bij dit soort "weten" hersenen betrokken moeten zijn. Zelfs in een bijna-dood ervaring functioneren de hersenen tenslotte nog. Als die niet zouden functioneren, zou men niet kunnen spreken van een bijna-dood ervaring; men zou dood zijn.

[20] Een ervaring is, per definitie, datgene waarvan men zich bewust wordt. Ervaring en waarneming zijn één en hetzelfde. Dit zegt echter niets over de bron van het bewustzijn, maar alleen over de inhoud van het bewustzijn. Kennis van de inhoud van het bewustzijn kan ons niet vertellen wat bewustzijn is of niet is. Alan Watts heeft dit punt goed begrepen toen hij zei: "Het oog kan zichzelf niet zien, noch kunnen de tanden zichzelf bijten", waarmee hij bedoelde dat het bewustzijn - wat het ook is of niet is - zich niet bewust kan worden van zichzelf.

[21] Maar als het bewustzijn zichzelf niet kan waarnemen, is er geen basis om iets te zeggen over de uiteindelijke bron van het bewustzijn, die voor zover wij weten het brein zou kunnen zijn, of de Veda's zouden het bij het rechte eind kunnen hebben, of de Bijbel, of misschien een andere mogelijkheid die de mens zich niet eens kan voorstellen.

[22] Noch de wetenschapper, noch de yogi heeft toereikende middelen om de uiteindelijke bron van het bewustzijn te kennen. Die informatie bestaat, zeg ik, op een niveau waar de mens noodgedwongen blind voor is. Die blindheid, gekoppeld aan het willen weten, geeft aanleiding tot giswerk en het lichtgelovig omarmen daarvan. Dit is geen minachting van Linchitz' ervaring. Zijn ervaring is zijn ervaring. Natuurlijk zou ik Linchitz nooit de vrede misgunnen die hij vond terwijl hij stierf.

[23] Geïnspireerd door de woorden van Nadeen, had Linchitz zijn ervaring - inclusief het zien van de aftakeling van het lichaam, terwijl hij zich er enigszins los van voelde. Dat is niet ongewoon eigenlijk, maar wat bewijst het? Niet veel, zeg ik.

[24] Andere mensen hebben hun overtuigingen. Ik heb mensen gekend die zeggen dat God rechtstreeks tot hen spreekt en hen vertelt wat ze moeten doen. Sommigen zeggen dat de zielen van de overledenen voor eeuwig in het Paradijs verblijven nadat het lichaam is gestorven. En die mensen lijken daar net zo zeker van te zijn als ik me voorstel dat Nadeen dat is van zijn versie van de werkelijkheid.

[25] Bepaalde geschriften, die als heilig worden beschouwd, beweren dat "alles bewustzijn is," en gelovigen in de onfeilbaarheid van dergelijke geschriften stellen zich voor dat elk woord per definitie waar is. Goeroes onderwijzen deze woorden op de manier waarop baptisten de Bijbel citeren alsof zij onfeilbaar is, maar dat is niet noodzakelijkerwijs het geval.

[26] Wij mensen houden ervan als dingen van een leien dakje gaan. We hunkeren naar zekerheid en troostende concepten. We willen dat onze overtuigingen ondersteund en goedgekeurd worden, niet uitgedaagd en mogelijk in diskrediet gebracht. Dat psychologische feit wordt de "confirmation bias" genoemd. Kort gezegd: mensen hebben de neiging te veel gewicht toe te kennen aan bewijzen die bevestigen wat zij reeds geloven of willen geloven, terwijl zij te weinig gewicht toekennen aan bewijzen die in tegenspraak zijn met wat zij reeds geloven of willen geloven, of die zij verwerpen zonder na te denken of zelfs helemaal vergeten.

[27] Als men de "confirmation bias" niet herkent en onderkent,en als men er niet tegenin blijft gaan, dan zal je mening over alle zaken voor altijd scheef en onbetrouwbaar zijn. Ik kan me niet voorstellen dat veel adepten beginnen met tegen de leringen die ze hebben gekregen in te gaan, dus ik beschouw hun getuigenis op zijn best als onbetrouwbaar.

[28] "Spirituele" mensen hebben de neiging om serieus onderzoek naar hun overtuigingen af te wijzen. Als ze te horen krijgen over epistemologische grenzen voelt dat als regen op hun verlichtingsparade. Deze mensen beschuldigen Robert (die man die niet echt bestaat) van "materialisme" en "reductionisme". Maar ik ben geen materialist. Ik ben een "ik-weet-het-niet-ist".

[29] De bron van het bewustzijn is, zeg ik, een zaak die het menselijk bevattingsvermogen te boven gaat.