18. Wakker zijn is geen superprestatie


[1]V: Robert, als je het hebt over wakker zijn, wat bedoel je dan precies? Is wakker zijn hetzelfde als verlicht of zelfverwerkelijkt zijn?

[2]A: Wakker zijn is niet een of andere super-verwezenlijking, maar gewoon de vrijheid om je op je gemak te voelen met jezelf, en stap voor stap te leven zonder ergens een punt van te maken of te proberen iets te bereiken.

[3]Deze ontspanning kan niet plaatsvinden wanneer iemands geest gevuld is met tweedehands concepten over "de werkelijkheid". Dus "wakker zijn" betekent gewoon aanwezig zijn zonder perfectionistisch streven en zonder na te jagen wat anderen beweren bereikt te hebben. Dit is heel gewoon, maar gewoon zijn lijkt niet veel aantrekkingskracht te hebben op hen die fantasieën koesteren over "transcendentie", wat, afkomstig uit het Latijn, letterlijk betekent voorbij klimmen aan wat je op dit moment feitelijk bent, alsof je dat werkelijk zou kunnen.

[4]V: Dank je, Robert. Ik vind het geweldig, super, fantastisch. Toen ik je woorden tegenkwam, was ik in gedachten bezig met het delen van organen en orgaantransplantaties, omdat ik er zelf net een heb gehad. En toen las ik dit over gewoon zijn. Heel vaak wilde ik niets liever dan de volgende ademtocht. En dat is nogal wat. Hoe dit alles mijn ervaring van het leven heeft veranderd, is niet te beschrijven. Tijdens de beproevingen van orgaanafstoting en genezing vroeg ik om niets meer dan in staat te zijn de gewone klusjes te doen, zoals het schoonmaken van mijn ziekenhuiskamer en het dragen van mijn eigen afwas. Zulke gewone dingen, toen ik ze eindelijk kon doen, braken de alledaagsheid open, en werden mijn redder. Mijn persoonlijke redder!

[5]A: Jouw woorden over in staat te zijn je eigen borden te dragen doen me denken aan het verhaal over de leerling die vroeg: "Meester, wat is verlichting?"

[6]"Heb je gegeten?" vroeg de meester.

[7]"Nee," zei de leerling.

[8]"Als je klaar bent," antwoordde de meester, "was dan je kom af."

[9]V2: Vanmorgen nog liet zich iets zien dat hier wel past. Al maanden observeer ik een huisvink die elke ochtend tegen het raam vliegt terwijl ze naar haar spiegelbeeld in het glas pikt. Ze ziet haar spiegelbeeld en kennelijk gelooft ze dat het echt is. Ze vliegt tegen het glas en keer op keer pikt ze erin. Natuurlijk zal ze nooit een oplossing vinden, want wat gereflecteerd wordt is niet echt. Dit, zie ik, is wat ik doe als ik onbarmhartig naar mijn eigen spiegelbeeld pik omdat het niet genoeg zou zijn. Deze "niet genoeg" gedachte is net zo min echt als de reflectie van de huisvink in het raam. De reflectie wordt gezien en gevoeld als echt, maar is het niet.

[10]A: Op het niveau van zelfhulp-ideeën kan ik je gedachtengang volgen over hoe zelfoordeel lijkt op het pikken naar een spiegelbeeld, dus dat is oké, maar ik ben er niet zeker van of er een feitelijke onderscheid is tussen wat echt is en wat niet. Dat is iets heel anders. Immers, wat is het criterium hier? Hoe kan ik echt weten wat echt is en wat niet? In verschillende spirituele tradities, met name in Vedanta, waarvan één versie tegenwoordig trendy lijkt te zijn onder non-dualiteitsfanaten, wordt het verschil tussen echt en onecht bepaald door definitie: het zogenaamde "Opperwezen" wordt gedefinieerd als echt, en de wereld is slechts illusie, of op zijn best "relatief echt". Maar door enkel te verklaren dat het ene ding "echt" is en het andere niet, bereik je niets. Wie staat er immers los van dit alles om zulke beweringen te doen?

[11]Geloof hechten aan doctrinaire verklaringen over de "werkelijkheid" verdiept alleen maar iemands betrokkenheid bij de blinde aanvaarding van autoriteit die deel uitmaakt van de trance waarin veel mensen hun hele leven doorbrengen.

[12]Als men traditie en dogma volledig verwerpt en geen vertrouwen stelt in de beweringen van vermeende "meesters", dan is wat overblijft de eigen waarnemingen, gedachten en gevoelens die noch "werkelijk" noch "onwerkelijk" zijn, maar gewoon bestaan.

[13]Ik weet niet wat werkelijk is en wat niet. Misschien is alles op de een of andere manier werkelijk, of, als het woord "werkelijk" verwijst naar een of andere vaste objectieve stoffelijkheid, misschien is niets van de manier waarop mensen de wereld ervaren werkelijk. Alles wat men denkt te zien zou een droom of een computersimulatie kunnen zijn, voor zover men werkelijk kan weten. Het enige waarop we dat kunnen baseren is tenslotte één bepaald, gelokaliseerd, kortstondig menselijk gezichtspunt - iemands eigen gezichtspunt. Alles wat verder gaat is gebaseerd op een gerucht, ontleend aan de vermoedens van andere mensen. Ik laat me niet in met geruchten.

[14]Misschien beïnvloedt mijn werk in de psychotherapie mij hier, maar ik zie weinig heil in het behandelen van psychologische hang-ups door ze te onderwerpen aan een "werkelijk/onwerkelijk" beoordelingsprotocol. In mijn ervaring, ongeacht wat men metafysisch zou willen geloven, voelt ervaring werkelijk genoeg op het moment dat het gebeurt, dus op welke basis kan men ontkennen dat het werkelijk is? En omgaan met pijn, lichamelijk of psychisch, door te beweren dat het niet "werkelijk" is lijkt meer op dissociatie, wat een symptoom is van geestesziekte, dan op een indicatie van "ontwaken".

[15]Dat doet me denken aan het verhaal van de leerling die met zijn oude meester meeliep en uitweidde over alles wat hij bereikt had: "Meester,' zei de leerling trots, 'nu ik de Tao heb begrepen, heb ik ingezien dat deze wereld en alles wat ik zie en voel louter illusoir is. Ik begrijp nu ten volle dat de gedachten en gevoelens waar ik vroeger zoveel last van had, alleen in mijn geest bestaan, in mijn verbeelding.

[16]Dit geklets ging zo door totdat de oude meester het niet meer kon verdragen. Hij greep de leerling bij de schouders en schopte hem hard tegen de schenen.

[17]"Au, au, au," riep de leerling. "Waarom deed u dat?"

[18]"Was dat ook in je verbeelding?" vroeg de meester.

[19]Dus ik ben niet geïnteresseerd in dingen 'weg' te redeneren of te doen alsof het "allemaal maar in mijn hoofd zit". Als ik geconfronteerd word met het soort twijfels omtrent het gevoel niet goed genoeg te zijn, zoals je zegt, is de meest bruikbare reactie die ik ken de volgende: "Oké. Misschien ben ik niet goed genoeg, maar op dit moment is dit alles wat ik heb, dus hou vol, meid." Het punt hier gaat niet over jou persoonlijk, maar over hoe "spiritualiteit" - in het bijzonder het soort dat zich voorstelt om werkelijk van onwerkelijk te scheiden - geen vervanging is voor elementair gezond verstand, en daar zelfs een belemmering voor kan zijn.

[20]V2: Ah, de waarheid in je woorden is op meerdere punten raak. Dat je zelfs "wat is de werkelijkheid?" bevraagt is zo verfrissend. Eigenlijk heb je zo'n lichte toets dat het lijkt alsof je niet echt vragen stelt, maar er gewoon naar kijkt. Ja, wie zal het zeggen?

[21]Daarvan krijg ik zin om te dansen. Ik ben verstrikt geraakt in de opmerkingen van mijn oude leraar over de werkelijkheid. De eenvoud van je woorden maakt mijn ogen vochtig. De acceptatie van "Ik ben niet genoeg." Dit is wat ik heb, dus ga gewoon zo door.

[22]Perfect! Dank je, Robert. Je schiet altijd precies in de roos. En dan aan nu de afwas.

[23]Amen - een verademing in de steeds groter wordende zee van technieken om tijdelijke toestanden te bereiken. Ik ben zo blij hier terug te keren en, zoals altijd, geen woord te vinden over mindfulness beoefening, tapping, diksha, reiki, chakra-balancering, dieetregimes, nieuwe vormen van yoga, of duizend andere serieuze maar beperkte vormen van streven naar wat slechts tijdelijke verlichting kan zijn. Verlichting van wat? Vaak alleen maar het irritante gevoel van ingebeelde afgescheidenheid dat aanleiding geeft tot een akelige jeuk om je spiritueel waar te maken.

[24]De cultuur van de spiritualiteit lijkt vaak onbewust de cultureel ingebedde werkethiek na te bootsen. Soms stinkt het naar correctie, naar straf en discipline, alsof een alles doordringende "erfzonde" moet worden geneutraliseerd of tegengegaan door steeds betere mindfulness-beoefening of wat dan ook dat veelbelovend lijkt voor de eeuwige zoeker.

[25]A:Ja, het concept van de erfzonde is een afschuwelijk iets dat is opgedrongen aan de menselijke natuur. Die term komt natuurlijk uit het christendom en verwijst naar de veronderstelde "zondeval" als gevolg van Eva's verleiding van Adam, een duidelijk geval van de vrouw de schuld te geven. Wat dat betreft is er niet veel veranderd: de mensheid wordt ook vandaag nog beheerst door de achterlijkheid van de vrouwenhaat. Het lijkt absurd dat dat bestaat, maar het is nu eenmaal zo.

[26]Echter, het idee van de erfzonde, ook al wordt die specifieke terminologie niet gebruikt, ligt niet alleen ten grondslag aan het christendom, maar ook aan veel, zo niet het grootste deel van wat "spiritualiteit" wordt genoemd, dat er op de een of de andere manier van uitgaat dat iemands huidige toestand ergens gebrekkig is, maar gecorrigeerd kan worden door een "pad" te volgen (subtekst: een pad dat terugleidt naar de "Hof van Eden"). Dergelijke ideeën zijn wat ik bedoelde met tweedehands concepten over de werkelijkheid.

[27]Je zult mij niet horen praten over "mindfulness-beoefening" omdat ik aanneem dat we hier niet in de kleuterklas zitten. De meeste van mijn lezers hebben inmiddels ten goede of ten kwade geëxperimenteerd met meditatie en andere soortgelijke praktijken, en zouden deze vragen niet stellen als "mindfulness" hen werkelijk bracht waar ze heen wilden. Er is niets mis met mindful zijn als dat betekent aandacht hebben voor wat zich in elk moment voordoet, maar die procedure - de beoefening van zogenaamde "mindfulness" - heeft helemaal niets te maken met wakker zijn, en de twee moeten niet verward worden. Men kan proberen opmerkzaam te zijn, maar niemand kan proberen wakker te zijn.

[28]Voor zover we weten is alles wat we zien, voelen en denken tijdelijk, vluchtig en geheel voorbijgaand. Net als de dronkaard die de beroemde wens uitsprak dat de wereld zou ophouden met bewegen, kunnen we proberen een versie van permanentie op te leggen aan die vergankelijkheid. Dat is wat "spiritualiteit" beoogt - in een wereld van vergankelijkheid en sterfelijkheid iets "permanents" te bereiken, zoals de zogenaamde "doodloze" staat, of vereniging met een god die per definitie permanent is.

[29]Ontwaken betekent het volledig loslaten van die fantasieën. Het betekent het einde van het accepteren van andermans woorden over ultieme zaken alsof ze "de waarheid" zijn. Wanneer de koorts om iets blijvends te bereiken tot een einde komt, en men zichzelf in plaats daarvan ziet stromen samen met al het andere in het universum, blijvend of niet, is men wakker, zeg ik.

[30]Wat de andere punten op je lijst betreft, ik heb het vaak over magisch denken gehad, en zal dat hier niet allemaal herhalen. Ik denk dat je het goed hebt, "verlichting van wat?" Als je hoofdpijn hebt en gelooft dat kloppen op denkbeeldige meridianen dat kan verhelpen, prima. Misschien kan het. Als je gelooft dat iemand je chakra's in balans kan brengen, of dat het herhalen van een mantra niet leidt tot zelfhypnose, maar tot transcendentaal inzicht, prima. Ga je gang. Maar dat alles heeft niets te maken met de eenvoud waar ik op wijs.

[31]In een gesprek vorig jaar zei mijn vriend Salvadore Poe: "Dit is uiterst eenvoudig, maar toch lijkt het gewone bestaan bijna iedereen te ontgaan." Daar ben ik het mee eens. Ontwaken is heel eenvoudig. In feite lijkt het te eenvoudig voor hen die de voorkeur geven aan het beklimmen van een denkbeeldige hiërarchische ladder van spirituele verwezenlijking die uiteindelijk leidt tot "verlichting", op welk punt, zo geloven zij, alle lijden zal ophouden.

[32]Dat, zeg ik, is onzin. Kan iemand zich werkelijk voorstellen volledig immuun te zijn voor lichamelijke pijn of onverschillig voor verdriet bij het verlies van dierbare metgezellen? Zo'n toestand is geen "wakker-zijn", maar de neurotische onthechting van een angstige, zelf-hypnotiserende geest.

[33]Voor zover ik weet, heeft het leven geen "doel". Men treft zichzelf levend aan in een wereld van levende wezens, terwijl je er nooit om gevraagd hebt hier te zijn, noch heb je enige controle over de omstandigheden van je geboorte, je familie, je lichamelijke en geestelijke beperkingen - niets van dat alles. Nu je die kaarten toebedeeld hebt gekregen, betekent de vrijheid van de eenvoud dat je doet wat je doet - wat je op dat moment gepast lijkt - terwijl je geniet van de gedachten, gevoelens en emoties die je plezierig vindt, en je verdraagt wat moeilijk blijkt. Dat is het leven. Elke "spiritualiteit" die dit ontkent is in mijn ogen niets anders dan puur escapisme.

[34]En als het gaat om waar dit alles toe leidt, houd ik van de manier waarop Alan Watts het verwoordde:

[35]"Als je danst, dan focus je niet op een bepaalde plek in de kamer omdat je daar zult aankomen. Het hele punt van dansen is de dans ... We zagen het leven als een reis, een pelgrimstocht, met een serieus einddoel, en het punt was om dat doel te bereiken - succes of wat het ook moge zijn, misschien de hemel na je dood. Maar we misten het punt steeds. Het was een muzikaal gebeuren en je werd verondersteld te zingen of te dansen terwijl de muziek werd gespeeld."