Chapter 8


What Makes Us Unique?

Q: What about us makes us unique, Robert? I can’t see myself as just awareness when I know there are components to “me” that seem set in stone.

I understand that “I” am not empathy, curiosity or adventurousness, but it feels as if empathy, curiosity and adventurousness are core parts of my personality without which I am not “me.” I guess I don’t understand the difference between self and personality. They seem to work in tandem. I am probably not doing a good job of explaining myself. I don’t see how we are all just pure awareness. I think our propensities create the filter through which occurrences and events pass and are interpreted. And the filter will always be there, won’t it?

Q2: Robert, I see my cup of tea and reach out to grab it. I feel the surface of the cup, and it seems as if I both own and control the limb that reaches and touches the cup. Clearly this does not always apply as in reflex action, or when one acts unconsciously, like when driving a car, but insofar as it does happen, it seems to me to be fundamental and basic, less a belief than a sensation.

I’m not trying to start a conversation about agency or the self in the ultimate sense. I want to hear instead about how normal, everyday actions, the simple sense of being here and doing things that I recall having even as a child, feels from your point of view. I’m curious how you, who seem to experience the world in a quite different way, experience that sensation and what you make of it.

You say that for you “Robert Saltzman” is not a self, but a character, just part of the contents of awareness. I know I’m oversimplifying here. You have said that awareness is not separate from its contents, and that the seer is the seen, so we’ve gone into all that before. But setting that aside, what I’m trying to get at is that you seem to have a very different fundamental sense of self than mine which is completely tied up with this sense of agency and control. I mean control over bodily movements and so on. That feeling of control shores up the sense of being a separate agent, and this sense of being the agent, owner, and controller of one’s actions isn’t just a belief or a thought. I cannot quite define it, but neither can I imagine being without it. I have heard that feeling separated from one’s own thoughts and actions is a symptom of schizophrenia. I do not imagine, of course, that you are schizophrenic, but how is this different from schizophrenia?

To be specific, do you have the feeling of being in control of your actions and behaviors, and if so, does awakening change that feeling from what it was before?

A: These questions come from a perspective that sees a “myself,” living in the world—a myself, located at the center of that world, interacting with and dealing with that world, which it calls the “outside world.”

I understand that. Even most schizophrenics understand that point of view. I am not ignorant of that general consensus, but I am not defined by it. The experience of being here at all, regardless of what “I” am or what I am said to be by others, amazes me. This immensity of universe—even the small part of it of which we humans are aware—astonishes me. The fact that there is something rather than nothing seems beyond miraculous. I cannot even begin to define myself with respect to all that, much less be defined by society’s rather naïve consensus on the subject.

So, while playing along to some extent with that consensus may be necessary, my moment to moment experience is entirely different. For me, world and Robert are not separate. They are one and the same “substance,” arising together, codependent, and entirely inseparable. Without Robert, there is no world; without the world, there is no Robert.

Suppose you see a tree: branches, leaves, and trunk. You walk right up to the tree and assess the texture of its bark which feels rough and rasping. Very likely, you view the tree as existing “out there” somewhere, and consider the roughness you perceive to be a fixed quality of its bark. That point of view is taught to us from birth, so most of us take it as a given, an indisputable fact. I am “in here,” being the way I am. The tree is “out there,” being the way it is.

Now, if you take that view as a given, I cannot possibly unravel this. So, if you are interested in these matters, do not imagine that you know anything about what “myself” is or isn’t. Start out with a clean slate, which means the conviction that you know nothing at all about “myself” or the tree.

You ask if I have any feeling of control, and if that has changed along with awakening. I’ll get to that, but frankly, no matter what I say, you will never know what it is like to be me. If you try to get a handle on my experience so that you can experience it too, you won’t. So this is not about my experience, but about yours.

When you touch the bark of that tree, and say to yourself, “That bark feels rough,” where is that roughness located? Is it located “out there?” No. It is located in the neurons of the brain, is it not? Or, if “neurons” sounds materialistic, then let’s say that the roughness is located in “mind,” whatever that is.

There may be a separate object called tree out there, but who could possibly know whether there is or isn’t such an object, or even know what such a question really means?

O chestnut tree, great rooted blossomer,
Are you the leaf, the blossom or the bole?
O body swayed to music, O brightening glance,
How can we know the dancer from the dance? —Yeats.

But even if there is a tree “out there” in some ultimate sense—a tree, I mean, that exists separate from your perception of it — you are never actually seeing it. All you know is mind. The tree you see is an impression upon mind. So you know impressions, not trees.

The roughness you feel is a quality not of trees, but of mind, just as redness and tartness are qualities — qualia — not of apples, but of mind. Whether the tree even exists apart from mind, or what, if any, are its essential qualities, is unknown and entirely mysterious.

If you can keep from stamping your foot and insisting that “of course there is a tree out there,” this is not difficult to understand. All it really takes is an open mind — the ability to consider these matters not in terms of what you already think you know, but freshly.

So, roughness is not a quality of a perceived object called “tree,” but a quality of perception itself, which takes place in mind. If you don’t see that, please don’t keep reading. Instead, ponder the idea until you have a feeling for it.

Now, Robert is just like a tree. He seems to exist, but where? Where is Robert located? He is, I say, located in the very same place as the tree: in mind. Tree is an impression in mind, and Robert is an impression in mind. No difference.

“OK,” you may say. “I get that. Robert and the tree are not out there somewhere. Both Robert and the tree are objects in mind. But still, Robert, it is your mind — your unique mind—in which they are located, isn’t it?” No. It is not “my” mind. I don’t own it. I cannot control it. It will not mind me. It seems to flow like water all over the place. Nothing will keep it contained.

I cannot force mind to stop coming up with thoughts and images, and like a mirror, whatever is put in front of mind seems to be reflected instantly, whether “myself” likes that or not, and with no effort or intention anywhere to reflect anything. So the notion of “my mind and your mind” seems questionable. Is there a “myself” that has a mind? Or is “myself” better understood not as a possessor of mind but as a collection of impressions in mind like the tree?

For all we really know, the answer could be neither. Among tech workers, for example, a popular meme considers “myself” to be a simulation running on software in some faraway future. They really mean it. From my perspective that seems a far reach, but I am in no position to say it’s wrong. We do not know what mind is.

When a child first glimpses her image in a mirror, her mother may say, “See? That’s you!” Those words are the start of a lifelong social conditioning about what “myself” is—the supposed “entity” that comes into the world when a body is born. Awakening is a word for the moment in which that kind of conditioning melts away, leaving the concept of “myself” undefined and empty. Awakening is like a shift of focus in which self and world, body and mind, somehow merge into one inseparable happening.

Change of focus is a common occurrence in the everyday world. Think of the optical illusion that seems to switch abruptly from the face of a beautiful young girl to the visage of a hag. There is nothing particularly earthshaking in a shift like that. As long as the illusion is “out there” somewhere and I am “in here” observing it, that kind of shift presents no problem. “I” am here just as I always was, and something “out there” keeps shifting.

But what if the shift involves the disappearance of the boundaries between inside and outside? Well, that’s another kettle of fish entirely. That kind of shift demands a radical revamping of the very definition of “myself” which previously was just taken for granted. That could feel like losing one’s grip on the world, and just falling forever into emptiness or chaos. It’s not true, of course, that one must hold fast to the conventional “story of myself” or else be faced with the entire world falling to pieces, but that is the fear expressed in such phrases as, “I must be losing my mind.” No wonder so many of us cling so adamantly to the conception of “myself in here and the world out there.” Hanging on to that schema could feel a good deal more secure than going exploring without a map.

As for the question about what makes you unique, very little I’d say, and if you concentrate on that, honing in on apparent differences between “myself” and others, you miss the forest for the trees. Uniqueness of personality is like personal appearance. Underneath all that surface glamour it’s all the same blood and bone. I don’t deny that personality exists, or that people express different habitual attitudes. The same is true of my three donkeys. They are not totally identical. They exhibit run of the mill differences—differences in aggression vs. passivity, for example—but each behaves exactly like a donkey. And when I look into the eyes of a human being or a donkey, it’s not personality that stands out, but sentience.

To stay with the personal appearance metaphor, if you remain focused upon uniqueness, that’s like a teenage girl who has a zit on her cheek and sees nothing else for the rest of the day. Out comes the mirror and the Clearasil. Meanwhile the entire symphony of life plays on, but the personality that calls itself “me” stares fixedly at its unique navel, engrossed in its unique fears and desires, proud of its unique abilities, and ashamed of its unique weaknesses. I do not mean to tease. I’m just not there. This is a vast universe.

As for whether I have the feeling of being in control of actions, I really don’t find myself thinking in those terms, but I suppose the answer is no. The necessities of each moment present themselves, and actions just seem to arise choicelessly to meet them.

I pointed out earlier that you cannot know my experience, no matter how much I say about it. You can know your experience, and that is all you can know. Is that not clear as a bell? Hearing my words does, it is true, constitute part of your experience, but words themselves are not experience any more than a menu is a meal. Words relate to experience only insofar as you find something in your own conversance with which to illuminate the words or flesh them out, for the only thing a word can ever really mean is what it means to you when you hear it or read it.

Words themselves are only sounds or squiggles. They are not the things to which they point. I can write “tempeh,” but if you try to eat that, you end up with a mouthful of paper and ink, not fermented soybeans. If you have never eaten tempeh but have only heard about it, a vague image of “fermented soybeans” will be the limit of your understanding of tempeh. If you have eaten it, then “tempeh” will not be so experience-distant. You may even recall the taste of it enough to start your mouth watering. But even if you’ve eaten tempeh a thousand times, you still cannot know my experience of tempeh. Only yours.

Some who find themselves awakening from the hypnotic trance of what I called “the consensus” may be heartened or encouraged by these conversations. Some may feel that they are learning something about what it is like to be awake. However, it is important to remember that all you can know is your experience, not mine, and that words from others can mean only what is present already within your own cognizance.

So if I say that I never see myself doing anything or being anything, including presence, witnessing, observing, or being mindful, you may enjoy riffing mentally on the themes of non-doing, non-being, emptiness, and the like, but your own awakening is another matter entirely.

Wat maakt ons uniek?

[1]V: Wat maakt ons uniek, Robert? Ik kan mezelf niet zien als enkel bewustzijn wanneer ik weet dat er delen van "mij" in steen gebeiteld lijken.

[2]Ik begrijp dat "ik" niet empathie, nieuwsgierigheid of avontuurlijkheid ben, maar het voelt alsof empathie, nieuwsgierigheid en avontuurlijkheid kernonderdelen van mijn persoonlijkheid zijn zonder welke ik niet "ik" ben. Ik denk dat ik het verschil tussen zelf en persoonlijkheid niet begrijp. Ze lijken samen te werken. Ik leg het waarschijnlijk niet goed uit. Ik zie niet in hoe we allemaal slechts puur bewustzijn zijn. Ik denk dat onze neigingen het filter vormen waardoor gebeurtenissen...passeren en geïnterpreteerd worden. En dat filter zal er altijd zijn, nietwaar?

[3]V2: Robert, ik zie mijn kopje thee en reik ernaar om het te pakken. Ik voel het oppervlak van het kopje, en het lijkt alsof ik zowel eigenaar ben van als controle heb over de arm die naar het kopje reikt en het aanraakt. Het is duidelijk dat dit niet altijd het geval is, zoals bij een reflexmatige actie of wanneer men onbewust handelt, zoals bij het besturen van een auto, maar voor zover het gebeurt lijkt het mij, fundamenteel en basaal, eerder een gewaarwording en niet zozeer een overtuiging.

[4]Ik probeer hier geen gesprek te beginnen over agency of het zelf in de ultieme zin. In plaats daarvan wil ik weten hoe normale, alledaagse handelingen, het simpele gevoel hier te zijn en dingen te doen, dat ik me zelfs als kind herinner gedaan te hebben, vanuit jouw gezichtspunt aanvoelt. Ik ben benieuwd hoe jij, die de wereld op een heel andere manier lijkt te ervaren, dit ervaart en wat je ervan denkt.

[5]Je zegt dat "Robert Saltzman" voor jou geen zelf is, maar een personage, slechts een deel van de inhoud van het bewustzijn. Ik weet dat ik het hier te simpel voorstel. Jehebt gezegd dat het bewustzijn niet gescheiden is van zijn inhoud, en dat de ziener het geziene is, daar hebben we het al eerder over gehad. Maar dat terzijde, wat ik probeer te zeggen is dat je een heel ander fundamenteel zelfbesef lijkt te hebben dan het mijne dat volledig verbonden lijkt te zijn met een gevoel van macht en controle. Ik bedoel controle over lichaamsbewegingen en zo. Dat gevoel van controle versterkt het gevoel dat je ... de uitvoerder, de eigenaar bent en controle hebt over je daden is niet zomaar een geloof of een gedachte. Ik kan het niet helemaal definiëren, maar ik kan me ook niet voorstellen zonder deze kenmerken te zijn. Ik heb gehoord dat het gevoel afgescheiden te zijn van je eigen gedachten en daden een symptoom is van schizofrenie. Ik veronderstel natuurlijk niet dat jij schizofreen bent, maar wat is het verschil met schizofrenie?

[6]Om precies te zijn, heb je het gevoel dat je controle hebt over je handelingen en je gedrag, en zo ja, heeft ontwaken dat gevoel veranderd?

[7]A: Deze vragen komen uit een perspectief dat een "ik" ziet, levend in de wereld - een ik, gesitueerd in het centrum van die wereld, in wisselwerking met en handelend met die wereld, die de "buitenwereld" genoemd wordt.

[8]Ik begrijp dat. Zelfs de meeste schizofrenen begrijpen dat standpunt. Ik ben niet onkundig van die algemene consensus, maar ik word er ook niet door gedefinieerd. De ervaring dat ik hier ben, ongeacht wat "ik" ben of wat anderen van mij zeggen dat ik ben, verbaast mij. Deze onmetelijkheid van het universum - zelfs het kleine deel waarvan wij mensen ons bewust zijn - verwondert mij. Het feit dat er iets is in plaats van niets lijkt me meer dan wonderbaarlijk. Ik kan mezelf niet eens definiëren met betrekking tot dit alles, laat staan gedefinieerd worden door de nogal naïeve consensus van de maatschappij over dit onderwerp.

[9]Dus, hoewel het tot op zekere hoogte nodig kan zijn om mee te spelen met die consensus, is mijn ervaring van moment tot moment geheel anders. Voor mij zijn wereld en Robert niet gescheiden. Ze zijn één en dezelfde "substantie", samen ontstaan, van elkaar afhankelijk en volkomen onafscheidelijk. Zonder Robert is er geen wereld; zonder de wereld is er geen Robert.

[10]Stel, je ziet een boom: takken, bladeren en een stam. Je loopt er naar toe en beoordeelt de textuur van de schors, die ruw en schurend aanvoelt. Heel waarschijnlijk beschouw je de boom als iets dat "daarbuiten" ergens bestaat, en beschouw je de ruwheid die je waarneemt als een vaste eigenschap van de schors. Dat gezichtspunt wordt ons vanaf onze geboorte aangeleerd. Dus de meesten van ons beschouwen het als een gegeven, een onbetwistbaar feit. Ik ben "hier binnen," zoals ik ben. De boom is "daarbuiten", en is zoals hij is.

[11] Welnu, als je dat standpunt als een gegeven beschouwt, dan kan ik dit onmogelijk ontrafelen. Dus, als je geïnteresseerd bent in deze zaken, verbeeld je dan niet dat je iets weet over wat "mezelf" is of niet. Begin met een schone lei, dat wil zeggen met de overtuiging dat je helemaal niets weet over "mijzelf" of de boom.

[12]Je vraagt of ik een gevoel van controle heb, en of dat veranderd is met het ontwaken. Daar kom ik nog op, maar eerlijk gezegd, wat ik ook zeg, je zult nooit weten hoe het is om mij te zijn. Als je probeert vat te krijgen op mijn ervaring zodat jij die ook kunt ervaren, dan zal dat niet lukken. Het gaat hier dus niet om mijn ervaring, maar om de jouwe.

[13]Wanneer je de bast van die boom aanraakt en tegen jezelf zegt: "Die bast voelt ruw aan", waar zit die ruwheid dan? Bevindt die zich "daarbuiten?" Nee. Die zit in de neuronen van de hersenen, nietwaar? Of, als "neuronen" materialistisch klinkt, laten we dan zeggen dat de ruwheid zich in de "geest" bevindt, wat dat ook moge zijn.

[14]Er kan daarbuiten een afzonderlijk object zijn dat boom heet, maar wie kan ooit weten of er al dan niet zo'n object is, of zelfs maar weten wat zo'n vraag werkelijk betekent?

[15]O kastanjeboom, grote gewortelde bloeier,
ben je het blad, de bloesem of de stam?
O lichaam gewiegd op muziek, O oplichtende blik,
Hoe kunnen wij weten wie de danser is en wie de dans? -Yeats.

[16]Maar zelfs als er een boom "daarbuiten" bestaat in de een of andere ultieme zin - ik bedoel een boom die bestaat los van jouw waarneming ervan - dan zie jij hem nooit hoe die echt is. Alles wat jij weet is de geest. De boom die jij ziet is een indruk in de geest. Dus je kent indrukken, geen bomen.

[17]De ruwheid die je voelt is een eigenschap, niet van de boom, maar van je geest, net zoals roodheid en zuurte eigenschappen zijn - qualia - niet van appels, maar van je geest. Of de boom zelfs ook maar bestaat los van je geest, of wat zijn essentiële kwaliteiten zijn, als die überhaupt al bestaan, is onbekend en volkomen mysterieus.

[18]Indien je kunt stoppen met stampvoetend vol te houden dat er "natuurlijk" een boom is, is dit niet moeilijk te begrijpen. Ales wat in feite nodig is, is een open geest - het vermogen om dit niet te bekijken vanuit wat je al denkt te weten, maar onbevangen.

[19]Ruwheid is dus geen eigenschap van een waargenomen object dat "boom" heet, maar een eigenschap van de waarneming zelf, die plaatsvindt in je geest. Als je dat niet inziet, lees dan alsjeblieft niet verder. Denk in plaats daarvan na over het idee tot je er een gevoel voor krijgt.

[20]Welnu, Robert bestaat op dezelfde manier als een boom. Hij lijkt te bestaan, maar waar? Waar bevindt Robert zich? Hij bevindt zich, zeg ik, op precies dezelfde plaats als de boom: in je geest. De boom is een indruk in je geest, en Robert is een indruk in je geest. Er is geen verschil.

[21]Nu zeg je misschien "OK, dat snap ik". Robert en de boom zijn niet ergens daarbuiten. Zowel Robert als de boom zijn objecten in je geest. Maar toch, Robert, het is jouw geest - jouw unieke geest waar ze zich bevinden, nietwaar?" Nee. Het is niet "mijn" geest. Ik ben er niet de eigenaar van. Ik heb er geen controle over. Hij trekt zich niks aan van mij. hij lijkt als water overal naar toe te stromen. Niets kan de geest binnen de perken houden.

[22]Ik kan mijn geest niet dwingen te stoppen met het produceren van gedachten en beelden, en net als met een spiegel lijkt alles wat voor mijn geest wordt geplaatst er onmiddellijk in te worden weerspiegeld, zonder enige moeite of intentie om ook maar iets te weerspiegelen, of "ikzelf" dat nu leuk vind of niet. Dus de notie van "mijn geest en jouw geest" lijkt twijfelachtig. Bestaat er wel een "ik" die een geest heeft? Of is "ikzelf" beter op te vatten niet als een bezitter van een geest, maar als een verzameling indrukken in de geest, zoals bijvoorbeeld de boom?

23]Voor zover we weten, kan het antwoord geen van beide zijn. Een populaire meme onder techneuten bijvoorbeeld ziet "mijzelf" als een simulatie die in een verre toekomst op software draait. Ze menen dit echt. Vanuit mijn perspectief lijkt dat ver gezocht, maar ik ben niet in een positie waarin ik kan zeggen dat het niet waar is. We weten eenvoudig niet wat de geest is.

[24]Wanneer een kind voor het eerst in een spiegel haar beeltenis ziet, kan haar moeder zeggen: "Kijk! Dat ben jij!" Die woorden zijn het begin van een levenslange sociale conditionering ten aanzien van wat "mezelf" is - de veronderstelde "entiteit" die ter wereld komt wanneer het lichaam wordt geboren. Ontwaken is een woord voor het moment waarop dat soort conditionering wegsmelt en het concept van "mezelf" ongedefinieerd en leeg achterblijft. Ontwaken is als een verschuiving van focus waarin het zelf en de wereld, het lichaam en de geest, op de een of andere manier samensmelten tot één onafscheidelijk gebeuren.

[25]Verschuiving van focus is een veel voorkomend verschijnsel in de wereld van alledag. Denk maar aan de optische illusie, waarbij het gezicht van een mooi jong meisje abrupt lijkt over te schakelen naar het gelaat van een lelijke oude heks. Er is niets bijzonder schokkends aan zo'n verschuiving. Zolang de illusie ergens "daarbuiten" is en ik "hierbinnen" ben en haar observeer, levert zo'n verschuiving geen probleem op. "Ik ben hier zoals ik altijd al was, en "daarbuiten" blijven de dingen verschuiven.

[26]Maar wat als de verschuiving gepaard gaat met het verdwijnen van de grenzen tussen binnen en buiten? Wel, dat is een heel ander verhaal. Zo'n verschuiving vereist een radicale herziening van de definitie van "mezelf", die voorheen als vanzelfsprekend werd beschouwd. Dat zou kunnen voelen als het verliezen van je greep op de wereld, en gewoon voor altijd in leegte of chaos vallen. Het is natuurlijk niet waar dat men moet vasthouden aan het conventionele "verhaal van mijzelf", anders wordt men geconfronteerd met het in duigen vallen van de hele wereld. Maar dat is de angst die tot uitdrukking komt in uitingen als: "Het lijkt wel of ik m'n verstand aan het verliezen ben". Geen wonder dat zovelen van ons zo hardnekkig vasthouden aan de opvatting van "ik ben hier binnen en de wereld is daarbuiten". Vasthouden aan dat concept kan heel wat veiliger voelen dan zonder landkaart op verkenning uit gaan.

[27]Wat betreft de vraag wat het is dat jou uniek maakt: heel weinig, zou ik zeggen, en als je je daarop concentreert en je zoomt in op de schijnbare verschillen tussen "mezelf" en anderen, zie je door de bomen het bos niet meer. Het uniek-zijn van de persoonlijkheid is net als het uiterlijk van een persoon. Onder al die oppervlakkige glamour bevinden zich hetzelfde bloed en dezelfde botten. Ik ontken niet dat persoonlijkheid bestaat, of dat mensen allerlei habituele houdingen vertonen. Hetzelfde geldt voor mijn drie ezels. Die zijn niet helemaal identiek. Ze vertonen verschillen die te verwachten zijn - verschillen in agressie versus passiviteit, bijvoorbeeld - maar elk van hen gedraagt zich precies zoals je verwacht van een ezel.. En als ik in de ogen van een mens of een ezel kijk, is het niet de persoonlijkheid die opvalt, maar bewust-zijn.

[28]Om bij de metafoor van het persoonlijke uiterlijk te blijven: wanneer je gefocust blijft op het unieke, dan is dat als een tienermeisje dat een puist op haar wang heeft en de rest van de dag niets anders ziet. De spiegel en de Clearasil komen tevoorschijn. Ondertussen speelt de hele symfonie van het leven door, maar de persoonlijkheid die zichzelf "ik" noemt staart gefixeerd naar haar unieke navel, verdiept in haar unieke angsten en verlangens, trots op haar unieke capaciteiten, ...en beschaamd over haar unieke zwakheden. Daar heb ik gewoon niets mee. Het is niet mijn bedoeling om te plagen. Dit is een uitgestrekt universum.

[29]Wat betreft de vraag of ik het gevoel heb dat ik mijn daden onder controle heb, merk ik dat ik gewoon niet op die manier denk, maar ik veronderstel dat het antwoord nee is. De behoeften van elk moment dienen zich aan, en de bijbehorende handelingen om aan die behoeften te voldoen blijken zich ook vanzelf aan te dienen.

[30]Ik heb er al eerder op gewezen dat jij mijn ervaring niet kunt kennen, wat ik er ook over zeg. Jij kunt jouw ervaring kennen, en dat is alles wat je kunt weten. Is dat niet zonneklaar? Het is waar dat het horen van mijn woorden een deel uitmaakt van jouw ervaring, maar woorden zelf zijn geen ervaring, net zomin als een menukaart een maaltijd is. Woorden hebben slechts betrekking op ervaring voor zover je in je eigen persoonlijk opgedane kennis iets vindt waarmee je de woorden kunt ophelderen of kunt invullen, want het enige wat een woord ooit echt kan betekenen is wat het voor jou betekent wanneer je het hoort of leest.

[31]Woorden zelf zijn slechts klanken of inktkrabbeltjes. Ze zijn niet de dingen waarnaar ze verwijzen. Ik kan "tempeh" schrijven, maar als je dat probeert te eten, heb je slechts een mond vol papier en inkt, in plaats van gefermenteerde sojabonen. Als je nog nooit tempeh hebt gegeten, maar er alleen van gehoord hebt, dan zal een vaag begrip van "gefermenteerde sojabonen" de grens zijn van wat je over tempeh weet. Heb je het wel gegeten, dan zal "tempeh" niet zo ver van de ervaring afstaan. Misschien herinner je je de smaak zelfs zo goed dat het water je in de mond loopt. Maar zelfs al heb je duizend keer tempeh gegeten, dan nog kun je mijn ervaring van de smaak van tempeh niet kennen. Alleen de jouwe.

[32]Sommigen die ontwaken uit de hypnotische trance van wat ik "de consensus" noemde, zullen misschien aangemoedigd worden door deze gesprekken. Sommigen zullen het gevoel hebben dat ze iets leren over hoe het is om wakker te zijn. Het is echter belangrijk te onthouden dat je alleen kunt weten wat jouw ervaring is, niet de mijne, en dat woorden van anderen alleen iets kunnen betekenen wat al aanwezig is in je eigen bewustzijn.

[33]Dus als ik zeg dat ik mezelf nooit iets zie doen of zijn, met inbegrip van aanwezig zijn, getuige zijn, observeren of 'mindful' zijn, kun jij het wellicht plezierig vinden om spiritueel te kletsen over de thema's niet-doen, niet-zijn, leegte, en dergelijke, maar je eigen ontwaken is een heel andere zaak.