Chapter 3


Awakening Never Ends

Q: Robert, as an apparently awake person who is willing to answer questions, what would you say is the most important question to ask?

A: The “I” who is replying to questions here is not a “person” at all, which is really only a legal and social designation, but an indefinable, unrestrained flow of perceptions, feelings, and thoughts. That flow is not happening to me. That flow is me. In the eyes of the world Robert may be a person, but to myself I am not a person, but a happening, a stream of consciousness over which I have no control.

We are all like that, but not all of us know it. Most of us were put into a trance state long ago, beginning in early childhood— a kind of stupor in which the emptiness, impermanence, and co-dependency of “myself” goes unseen. We are lost in a fantasy of separation in which I am “in here” while the world I see— the ten thousand things— is “out there.” It is from that confusion that one awakens.

I did nothing to awaken. An older friend had been pointing out to me various ways in which I was wrapped up in egotism, so that may have loosened the lacings a bit, but awakening came as an out-and-out surprise— a profound shock actually. I was not expecting it, and awakening from the trance of personhood was nothing I did willfully or ever could have done. It was not even anything I could have imagined.

Quite suddenly there was a shift of focus. It was seen that the endless stream of consciousness I had been calling “myself,” was not a myself at all and never had been, but constant motion, an endless stream of feelings, thoughts, memories, originating I knew not where, beyond judgment, and beyond regulation.

That stream, including the frequent bubbling up of thoughts about “myself,” was not mine, at all, I noticed. I certainly wasn’t making it, and seemed to have no influence over it either. In that moment of abruption, the feeling of an abiding “myself,” separate from everything else, just disappeared.

At first, I felt stunned. What? All of this, including the apparent “myself,” is flowing like water, beyond control, ephemeral and entirely fleeting? But as I became accustomed to the strangeness of it, I saw the freedom in it. Each moment arrives freshly in its uniqueness. Nothing ever repeats. The perceived myself of this moment cannot and will not last into the next. As a social construction, yes; as a memory, perhaps; but as a genuine happening, no.

Words cannot describe how radical and revolutionary that vision really felt. The totality of beliefs and opinions that had seemed so important, so essential, so worth defending, lost significance entirely— a bunch of nonsense that could matter only to the “person” I had considered myself to be. Those beliefs and opinions had been my mooring. Being without them was like falling through empty space where everything is always changing, including myself, regardless of what myself believes or disbelieves, wants or doesn’t want, likes or doesn’t like. As Kurt Vonnegut observed in Cat’s Cradle, “Likes and dislikes have nothing to do with it.”

We find ourselves alive as apparent features of an unimaginable immensity. No one knows the boundaries or even if there are any. No one knows how all this got here, or if it was always here. Astronomers, cosmologists, mathematicians, and other experts enjoy powerful tools of investigation these days. They theorize and opine, slicing what they call “reality” finer and finer, but they have no final answers. Only the self-deluded have final answers.

No one knows what “myself” is. No one. Assertions are made, but an assertion is not a fact. So-called “spirituality” is comprised almost entirely of assertions on the subject of “myself.” But no one knows the first thing about that.

No one knows how electrochemical changes in the brain become sights, sounds, flavors, odors, textures, and the rest of what we see and feel. Those qualia somehow exist and are perceived, but no one knows where they are located, what perceives them, how they are perceived, or what they really are. No one knows the wellsprings of feelings, thoughts, emotions, and memories either.

No one knows if self-awareness is a by-product of sufficiently complex nervous systems, or if the entire material world, including nervous systems, is only a so-called “appearance”— a non-material apparition in an overarching universal consciousness which exists prior to physical manifestation entirely. Millions upon millions of words in “spirituality” have been uttered on that very subject, many of them professing to be absolute “Truth,” but no one knows.

When I am shown words I wrote in the past, it feels to me as if someone else had written them. Yes, a “person” called Robert once typed those words or wrote them with a pen, but that writing doesn’t feel like mine. Those words were a kind of self-expression at the time of their writing, but that myself is not around any longer to express itself or anything else. Certainly I’d write something different now. I don’t know what I would write. I would find that out only as it was being written. From that perspective, it feels strange to be asked for advice about how to awaken, because awakening never ends.

Like everything else, “myself” is always changing, and so the understandings of this moment may be outshone in the next by a clearer vision, or may even appear to have been only a misunderstanding. I have said words once that I would not say now. In fact, if someone else said them to me now, I might disagree entirely. So, suppose I gave you some advice today, and you followed it, and then, a couple of years hence, we met again and I said, “Hey. You know that advice I gave you a couple of years ago? Well, awakening never ends, and, ah, well, forget that advice because I’m seeing things differently now.”

Replying a few years ago to a question about what “myself” is, I said, “Everything that arises is known as an impression in or upon awareness, and I am that awareness.” That’s OK as far as it goes I suppose, but to my present ear it sounds formulaic, simplistic, and a bit sophomoric. And “I” said it. But the “me” I am now is not the same me who spoke those words then. Nothing is ever the same. The me of the next second is not the me of this second. Everything in flux. “This too shall pass,” is not a lofty philosophical approach or a calming mantra, but a plain fact.

Presently, I’d say that without awareness there are no objects, but without objects there is no awareness. So, it is not that objects arise in or upon awareness, as I said back then, but that objects are awareness, and awareness is objects. The container and the contained, it appears from my present vantage, are one and the same, and reliance on the traditional notion of a permanent self or “presence” existing apart from and prior to phenomena, I’d say now, is part of what one awakens from.

After hearing all that contradiction, you may have lost interest in any advice from me. After all, what if next year I told you I had it all wrong, and the empty container actually does exist?

Two monks happen to meet in the road. In the customary mode of Zen combat, the first asks, “Where are you, brother?”
“Oh me? I’m in the place where nothing ever changes.”
“But I thought everything was always changing.”
“Yes, that never changes either.”

So, in case you are still wanting my advice about the “most important question to ask” that’s it, and you ask it not of me, but of yourself: “Where are you, brother?” Not what do I know about religion and spirituality.

Not what do I imagine it would be like to be “awake.” Set all of that aside, and, with no reference to any of it, just ask yourself, “Where am I right now?” Sooner or later it will come down to right now. If not now, when?

Ontwaken heeft geen einde

[1]V: Robert, als een kennelijk ontwaakt persoon en bereid vragen te beantwoorden, wat is volgens jou de belangrijkste vraag om te stellen?

[2]A: De "ik" die hier vragen beantwoordt is helemaal geen "persoon", wat slechts een wettelijke en sociale aanduiding is, maar een ondefinieerbare, ongeremde stroom van waarnemingen, gevoelens en gedachten. Die stroom is niet iets wat mij overkomt. Die stroom ben ik. In de ogen van de wereld is Robert misschien een persoon, maar voor mijzelf ben ik geen persoon, maar een gebeuren, een stroom van bewustzijn waarover ik geen controle heb.

[3]Zo zijn we allemaal, maar niet iedereen weet dat. De meesten onder ons zijn lang geleden al in een trance-toestand gebracht, vanaf de vroege jeugd - een soort verdoving waarin de leegte, de vergankelijkheid en de co-dependentie van "mezelf" onopgemerkt blijven. We zijn verdwaald in een fantasie van afscheiding waarin ik "hierbinnen" ben terwijl de wereld die ik zie - de tienduizend dingen - "daarbuiten" is. Het is uit die verwarring dat men ontwaakt.

[4]Ik heb niets gedaan om te ontwaken. Een oudere vriend heeft me gewezen op verschillende wijzen waarop ik in egoïsme verstrikt was geraakt, dus dat heeft de veters misschien wat losser gemaakt, maar het ontwaken kwam als een regelrechte verrassing - een diepe schok eigenlijk. Ik verwachtte het niet, en het ontwaken uit de trance van het persoon-zijn was niet iets wat ik opzettelijk deed of ooit had kunnen doen. Het was zelfs niet iets wat ik me had kunnen voorstellen.

[5]Vrij plotseling was er een verschuiving van focus. Ik zag dat de eindeloze stroom van bewustzijn die ik "mijzelf" had genoemd, helemaal geen "mijzelf" was en dat ook nooit is geweest, maar een voortdurende beweging, een eindeloze stroom van gevoelens, gedachten, herinneringen, waarvan ik niet wist waar die vandaan kwam, voorbij oordeel en voorbij regeling.

[6]Ik zag dat die stroom, inclusief de veelvuldig opborrelende gedachten over "mezelf," helemaal niet van mij was. Ik was zeker niet degene die deze stroom construeerde, en ik leek er ook geen invloed op te hebben. Op dat abrupte moment verdween eenvoudigweg het gevoel een blijvend "mezelf" te zijn, los van al het andere.

[7]In eerste instantie was ik stomverbaasd. Wat? Dit alles, inclusief de schijnbare "ikzelf", stroomt als water, onbeheersbaar, vluchtig en volkomen vergankelijk? Maar toen ik gewend raakte aan de vreemdheid ervan, zag ik er de vrijheid van in. Elk moment arriveert vers in zijn uniciteit. Niets herhaalt zich ooit. De waargenomen ik van dit moment kan en zal niet voortduren tot het volgende. Als een sociale constructie, ja; als een herinnering, misschien; maar als een echte gebeurtenis, nee.

[8]Woorden alleen kunnen niet beschrijven hoe radicaal en revolutionair die visie werkelijk aanvoelde. De totaliteit van overtuigingen en meningen die zo belangrijk hadden geleken, zo essentieel, zo de moeite waard om te verdedigen, werd compleet betekenisloos - een hoop onzin die er alleen toe kon doen voor de "persoon" die ik mezelf had geacht te zijn. Die overtuigingen en meningen waren mijn houvast geweest. Zonder hen te zijn was als een val door een lege ruimte waar alles steeds verandert, inclusief ikzelf, ongeacht wat ik al dan niet geloof, wil of niet wil, leuk vind of niet. Zoals Kurt Vonnegut opmerkte in Cat's Cradle, "Likes and dislikes have nothing to do with it."

[9]We treffen onszelf aan als klaarblijkelijk levende kenmerken van een onvoorstelbare onmetelijkheid. Niemand kent de grenzen, of weet of die er zijn. Niemand weet hoe dit alles hier is gekomen, of dat het er altijd al was. Astronomen, kosmologen, wiskundigen en andere deskundigen beschikken tegenwoordig over krachtige onderzoeksinstrumenten. Zij theoretiseren en denken, en snijden wat zij "werkelijkheid" noemen in steeds kleinere stukjes, maar zij hebben geen definitieve antwoorden. Alleen zij die zichzelf misleiden hebben definitieve antwoorden.

[10]Niemand weet precies wat "mezelf" is. Niemand. Er worden dingen beweerd, maar een bewering is geen feit. Zogenaamde "spiritualiteit" bestaat bijna geheel uit beweringen over het onderwerp "mijzelf". Maar niemand weet daar ook maar iets van.

[11]Niemand weet hoe elektrochemische veranderingen in de hersenen zich ontwikkelen tot beelden, geluiden, smaken, geuren, texturen, en al het overige wat we zien en voelen. Die qualia bestaan op de een of andere manier en worden waargenomen, maar niemand weet waar ze zich bevinden, wat ze waarneemt, hoe ze worden waargenomen, of wat ze werkelijk zijn. Noch kent iemand de oorsprong van gevoelens, gedachten, emoties en herinneringen.

[12]Niemand weet of zelfbewustzijn een bijproduct is van voldoende complexe zenuwstelsels, of dat de hele materiële wereld, inclusief zenuwstelsels, slechts een zogenaamde "verschijning" is - een niet-materiële verschijningsvorm in een overkoepelend universeel bewustzijn dat a priori bestaat vóór de fysieke manifestatie. Miljoenen en nog eens miljoenen woorden zijn er in "spiritualiteit" precies over dat onderwerp gesproken, vele ervan pretenderen de absolute "Waarheid" te zijn, maar niemand weet het.

[13]Wanneer iemand mij woorden laat zien die ik in het verleden heb geschreven, voelt het voor mij alsof een ander ze geschreven heeft. Ja, een "persoon" die Robert heet heeft die woorden ooit getypt of met een pen geschreven, maar zij voelen niet als mijn woorden. Die woorden waren een soort zelfexpressie op het moment dat ze geschreven werden, maar dat zelf is er niet meer om zichzelf of iets anders uit te drukken. Ik zou nu zeker iets anders schrijven. Ik weet niet wat ik zou schrijven. Daar zou ik pas achter komen als het geschreven werd. Vanuit dat perspectief voelt het vreemd om te worden gevraagd om advies over hoe te ontwaken, omdat ontwaken nooit eindigt.

[14]Zoals al het andere, verandert ook "ikzelf" steeds en dus kan het begrip van dit moment door het daaropvolgende moment met een helderder visie worden ingehaald, of kan zelfs blijken dat het slechts een misverstand was. Ik heb ooit dingen gezegd die ik nu niet meer zou zeggen. Sterker nog, als iemand anders ze nu tegen mij zou zeggen, zou ik het er misschien helemaal niet mee eens zijn. Dus, stel dat ik je vandaag een of ander advies zou geven, en dat je dat zou opvolgen, en dat we elkaar dan over een paar jaar weer zouden ontmoeten en ik zou zeggen: "Hé, weet je nog dat advies dat ik je een paar jaar geleden heb gegeven? Ach, ontwaken stopt nooit, en nou ja, vergeet dat advies maar want ik zie de dingen nu anders."

[15]Toen ik een paar jaar geleden antwoordde op een vraag over wat "mezelf" is, zei ik: "Alles wat zich voordoet is gekend als een indruk in of op bewustzijn, en ik ben dat bewustzijn." Dat is OK voor zover het gaat veronderstel ik, maar voor mijn huidige oor klinkt het formulaïsch, simplistisch, en een beetje pedant. En "ik" heb dat gezegd. Maar de "ik" die ik nu ben is niet dezelfde die deze woorden toen uitsprak. Niets is ooit hetzelfde. De ik van de volgende seconde is niet de ik van deze seconde. Alles stroomt. "Ook dit zal voorbijgaan," is geen verheven filosofische benadering of een kalmerende mantra, maar een duidelijk feit.

[16]Nu zou ik zeggen dat er zonder bewustzijn geen objecten bestaan, maar zonder objecten bestaat er ook geen bewustzijn. Het is dus niet zo dat objecten ontstaan in of ten opzichte van gewaarzijn, zoals ik in het verleden gezegd heb, maar dat objecten gewaarzijn zijn, en gewaarzijn objecten is. Omvattend bewustzijn en zijn inhoud, zo lijkt het vanuit mijn huidige gezichtspunt, zijn één en hetzelfde, en ik zou nu zeggen dat vertrouwen op de traditionele notie van een permanent zelf of "aanwezigheid" die los van en voorafgaand aan verschijnselen bestaat, deel uitmaakt van datgene waaruit men ontwaakt.

[17]Na het horen van al die tegenstrijdigheden, heb je misschien geen interesse meer in nog enig advies van mij. Immers, wat als ik je volgend jaar vertel dat ik het helemaal mis had, en dat bewustzijn zonder inhoud wel degelijk bestaat?

[18]Twee monniken komen elkaar toevallig tegen op een weg. Op de gebruikelijke manier van een Zen-debat vraagt de eerste: "Broeder, Waar ben je?"
"Oh ik? Ik ben daar waar nooit iets verandert."
"Maar ik dacht dat alles juist altijd veranderde."
"Ja, dat verandert ook nooit."

[19]Dus, in geval je nog steeds mijn advies wilt over de "belangrijkste vraag": Dit is het. En vraag het advies niet aan mij, maar aan jezelf: "Broeder, waar ben je?" En vraag niet wat ik eventueel zou weten over religie en spiritualiteit.

[20]Vraag ook niet wat ik me voorstel hoe het zou zijn om "ontwaakt" te zijn. Vergeet dat, en vraag jezelf gewoon af, zonder ook maar te verwijzen naar dat soort dingen: "Waar ben ik op dit moment?" Vroeg of laat komt het neer op nu. Als het niet nu is, wanneer dan wel?