Chapter 29


The Source Of Consciousness

Q: Rick Linchitz, who died recently, heard Satyam Nadeen say something along the lines of “Everything is consciousness and you are that.” Rick had heard that many times before but this time he had a splendid “calamity.” This is what he wrote shortly before his death:

“Not much to tell. We’re all living and dying. Life becoming more focused. Future more clearly dries up and plans disappear. Bodily functions, especially breathing, major focus. As always, nothing special. Just life being lived. Lots of pain and shortness of breath, but also deep peace. What appears to be transformation, is also the eternal peace of the unchanging oneness who we are.”

Robert, please comment.

A: I don’t know anything about Satyam Nadeen or Rick Linchitz, but these matters seem to come down to how one defines “myself.”

The phrase “everything is consciousness” can mean so many different things. Just for starters, we do not see the world as it “really” is, but in the way that each of us perceives it according to the structure of the nervous system and the previous conditioning of that system.

I have written about this before, using the illustration of a butterfly that can perceive portions of the energy spectrum to which we humans are blind. Able to sense many “colors” beyond violet, butterfly consciousness perceives a flower garden as we humans never will. My donkeys, whose hearing is phenomenally more acute than mine, and whose ears rotate independently from one another so as to focus on two different areas simultaneously, experience one auditory world, and I quite another. I know this whenever I walk with them.

So that is species-specific consciousness. Then there is individual consciousness which refers, for example, to the vast difference between how a trained artist, being aware of thousands of hues with only the finest gradations between them, would comprehend a flower garden, as opposed to the way an untrained eye, conversant only with relatively gross differences in color, would see the same garden.

So that is one way of understanding “everything is consciousness.” Things appear the way they appear due to type of nervous system plus individual conditioning—straightforward, yes?

However, there is another, much less straightforward way of using that expression. In that usage, “everything is consciousness” means not just that the material world looks, sounds, and feels different depending on the observer, but that the material world, including bodies and brains, does not exist at all except as a so-called “appearance.” That seems to be the way that Nadeen meant it and Linchitz understood it.

But what if there really is a material world, and brains really do exist? And what if evolved brains are the source of consciousness, so that what “you” are is not “pure consciousness,” whatever that phrase means (we don’t know what it means), but a physical body that happens to include brain-centric, nervoussystem generated consciousness that has flourished and developed genetically as a mechanism advantageous to survival? What if consciousness began to evolve with the first animate creatures, and has reached an apparent highpoint—on this planet, at least—in humans?

In that case—if consciousness is something that brains do — myself would not be an “unchanging oneness” at all, because brains, after all, change constantly. And, if “myself” is always changing, what could anyone ever really know about what is unchanging or even if there is anything unchanging?

It may seem that myself is unchanging. It may feel that way. But consider this: To an observer on a boat floating down a river it may feel that he or she is stationary, while the shore and the rest of the scenery is moving backwards. We have all had that experience—if not in a boat, then on a train, an airplane, or whatever. And this perspective, perhaps entirely imaginary, of “myself” as a fixed witness, is all the more likely to convince if someone keeps telling you that “you” are unchanging, and that whatever is changing cannot possibly be you, or even be real.

I am not saying that the brain is the original source of consciousness. I have no inside information about that. I am saying that it could be, and if it were, Nadeen, although he may believe that brains do not really exist, would have no way of knowing his mistake, would he?

The idea that consciousness exists separate from and prior to the brain is a religious or metaphysical idea, resting upon no firm evidence at all, although some try to claim, erroneously in my view, that it is demonstrated, or even proven scientifically, by quantum mechanics.

Whether the brain is the source of consciousness, or whether there is some larger overarching consciousness that exists prior to the material world, the human experience of perceptions, thoughts, and self-awareness would feel the same. Therefore, I say, no human being is situated so as to know which of those is a true view, or even if neither is.

One cannot find the answer by “self-inquiry” either, or any other approach. The answer, I say, resides beyond the human event-horizon. The hackneyed “spiritual” view that claims to provide an answer involves crediting some other human being with having access to inside information which you do not. On what basis one makes such a determination, I cannot imagine. If one believes Osho, or Deepak Chopra, or whomever, and takes his or her word for it—no matter how buttressed by logic, scripture, or tradition—that is, I say, credulity, not knowledge.

Science, by the way, does not claim that consciousness is brain-generated, albeit many scientists do incline towards that view. Science says that the answer—part of the solution to the so-called “hard problem”—is unknown, and possibly unknowable.

The notion “everything is consciousness” may be appealing. It may be an idea that one wants to believe. In that case, one might hear those words from a “holy man,” as Linchitz did. Suddenly the idea clicks. That is knowing through conviction, through having been convinced. Or one may undergo an experience that seems to require for explanation a consciousness that exists exogenously to the brain—a near-death experience, for instance, in which “I” seem to be outside of my body, observing it from a distance, or perhaps the kind of “altered state” provoked by extended silence, gazing, trance induction, breathing practices, ingestion of psychedelic substances, etc., in which “I” seem to be present, but disembodied.

Now, it is clear to me, and I wonder if it is clear to you as well, that those kinds of “knowing” must involve a brain. Even in near death experience, the brain is still functioning, after all. If it were not functioning, one could not speak of a near death experience; one would be dead.

An experience, by definition, is that of which one becomes conscious. Experience and perception are one and the same. This, however, says nothing about the source of consciousness, but only the contents of consciousness. Knowing the contents of consciousness cannot tell us what consciousness is or isn’t. Alan Watts got at this point pretty well when he said, “The eye cannot see itself, nor the teeth bite themselves,” by which he meant that consciousness—whatever it may be or not be—cannot become aware of itself.

But if consciousness cannot observe itself, there is no basis for saying anything about the ultimate source of consciousness, which could be the brain for all we know, or the Vedas could be correct, or the Bible, or perhaps some other possibility that human beings cannot even imagine.

Neither the scientist, nor the yogi, has means sufficient for knowing the ultimate source of consciousness. That information exists, I say, on a level to which human beings are perforce blind. That blindness, coupled with wanting to know, gives rise to conjecture and credulous embrace of conjecture. This is not to disparage Linchitz’s experience. His experience is his experience. Naturally, I would never begrudge Linchitz any peace he found while dying.

Inspired by Nadeen’s words, Linchitz had his experience—including watching the body shutting down while feeling somewhat apart from it. That is not uncommon actually, but what does it prove? Nothing much, I am saying.

Other people have their beliefs. I have known people who say that God speaks to them directly and tells them what to do. Some say that the souls of the departed reside in Paradise for eternity after the body dies. And those folks seem as sure of that as I imagine Nadeen is of his version of reality.

Certain writings, purported to be holy or sacred, assert that “everything is consciousness,” and believers in the inerrancy of such scripture imagine every word to be true by definition. Gurus teach those words the way Baptist preachers quote the Bible as if it were inerrant, but it ain’t necessarily so.

We human beings love smooth sailing. We crave assurance and comforting concepts. We want our beliefs supported and approved, not challenged and possibly discredited. That psychological fact is called the “confirmation bias.” To state it briefly, human beings tend to give too much weight to evidence that corroborates what they already believe or desire to believe, while giving too little weight, discounting out of hand, or even forgetting entirely, evidence that tends to contradict what they already believe or desire to believe.

If one does not recognize, and admit, the confirmation bias, and if one does not keep working against that bias, then one’s views on all matters will be forever skewed and untrustworthy. I do not imagine that many adepts begin by working against the teachings they have been given, so I consider their testimony to be untrustworthy at best.

“Spiritual” people tend to reject serious investigation of their beliefs. Hearing about epistemological limits feels like rain on their enlightenment parade. Those folks accuse Robert (that guy who does not really exist) of “materialism” and “reductionism.” But I’m not a materialist. I’m an “I-don’t-know-ist”.

The source of consciousness is, I say, a matter beyond human ken.

De oorsprong van bewustzijn

[1] V: Rick Linchitz, die onlangs overleed, hoorde Satyam Nadeen iets zeggen in de trant van "Alles is bewustzijn en jij bent dat." Rick had dat al vele malen eerder gehoord, maar deze keer had hij een prachtige "calamiteit". Dit is wat hij schreef kort voor zijn dood:

[2] "Er valt niet veel te vertellen. We leven en sterven allemaal. Het leven wordt gerichter. De toekomst droogt duidelijker op en plannen verdwijnen. Lichamelijke functies, vooral ademhaling, zijn een belangrijk aandachtspunt. Zoals altijd, niets bijzonders. Gewoon het leven dat geleefd wordt. Veel pijn en kortademigheid, maar ook diepe vrede. Wat transformatie lijkt te zijn, is ook de eeuwige vrede van de onveranderlijke eenheid die we zijn."

[3] Robert, geef alsjeblieft commentaar.

[4] A: Ik weet niets over Satyam Nadeen of Rick Linchitz, maar deze zaken lijken neer te komen op hoe men "mezelf" definieert.

[5] De uitdrukking "alles is bewustzijn" kan zoveel verschillende dingen betekenen. Om te beginnen zien we de wereld niet zoals hij "werkelijk" is, maar op de manier waarop ieder van ons hem waarneemt volgens de structuur van het zenuwstelsel en de voorafgaande conditionering van dat stelsel.

[6] Ik heb hier al eerder over geschreven. Ik gebruikte hierbij de illustratie van een vlinder die delen van het energiespectrum kan waarnemen waar wij mensen blind voor zijn. In staat om veel meer "kleuren" waar te nemen dan violet, neemt het vlinderbewustzijn een bloementuin waar zoals wij mensen dat nooit zullen kunnen. Mijn ezels, wier gehoor fenomenaal scherper is dan het mijne, en wier oren onafhankelijk van elkaar draaien, zodat zij zich op twee verschillende gebieden tegelijk kunnen richten, ervaren een auditieve wereld, en ik een heel andere. Ik weet dit wanneer ik samen met hen wandel.

[7] Dat is dus soortspecifiek bewustzijn. Dan is er het individuele bewustzijn, dat bijvoorbeeld verwijst naar het grote verschil tussen de manier waarop een geoefend kunstenaar, die zich bewust is van duizenden kleurschakeringen met slechts de fijnste gradaties verschil, een bloementuin zou begrijpen, in tegenstelling tot de manier waarop een ongetraind oog, dat slechts vertrouwd is met betrekkelijk grove kleurverschillen, dezelfde tuin zou zien.

[8] Dat is dus één manier om "alles is bewustzijn" te begrijpen. Dingen verschijnen op de manier waarop ze verschijnen als gevolg van het type zenuwstelsel plus individuele conditionering - rechttoe rechtaan, oké?

[9] Er is echter een andere, veel minder rechtlijnige manier om die uitdrukking te gebruiken. In dat gebruik betekent "alles is bewustzijn" niet alleen dat de materiële wereld er anders uitziet, anders klinkt en anders aanvoelt, afhankelijk van de waarnemer, maar dat de materiële wereld, inclusief lichamen en hersenen, helemaal niet bestaat behalve als een zogenaamde "verschijning". Dat lijkt de manier te zijn waarop Nadeen het bedoelde en Linchitz het begreep.

[10] Maar wat als er werkelijk een materiële wereld is, en hersenen inderdaad werkelijk bestaan? En wat als geëvolueerde hersenen de bron van bewustzijn zijn, zodat wat "jij " bent niet "puur bewustzijn" is, wat dat ook moge betekenen (we weten niet wat het betekent), maar een fysiek lichaam dat toevallig een hersencentrisch, door het zenuwstelsel gegenereerd bewustzijn bevat dat tot bloei is gekomen en zich genetisch ontwikkeld heeft als een mechanisme dat overleving bevordert? Wat als het bewustzijn begon te evolueren met de eerste levende wezens, en een schijnbaar hoogtepunt heeft bereikt in de mens. Op deze planeet althans.

[11] In dat geval - als bewustzijn iets is dat hersenen doen - zou ikzelf helemaal geen "onveranderlijke eenheid" zijn, omdat hersenen immers voortdurend veranderen. En, als "mezelf" altijd verandert, wat zou iemand dan ooit echt kunnen weten over wat onveranderlijk is of zelfs of er iets onveranderlijks is?

[12] Het kan lijken dat ik onveranderlijk ben. Het voelt misschien zo. Maar bedenk dit: Voor een waarnemer op een boot die op een rivier drijft kan het voelen dat hij of zij stilstaat, terwijl de oever en de rest van het landschap achteruit beweegt. We hebben allemaal die ervaring gehad - zo niet in een boot, dan in een trein, een vliegtuig, of wat dan ook. En dit perspectief, misschien geheel denkbeeldig, van "mezelf" als een vaste getuige, is is waarschijnlijk meer overtuigend als iemand je blijft vertellen dat "jij" onveranderlijk bent, en dat wat verandert onmogelijk 'jou' kan zijn, of zelfs niet echt bestaat.

[13] Ik zeg niet dat de hersenen de oorspronkelijke bron van bewustzijn zijn. Ik heb daar geen voorkennis over. Ik zeg dat het zou kunnen zijn, en als dat zo zou zijn, dan zou Nadeen, ook al gelooft hij dat hersenen niet echt bestaan, op geen enkele manier kunnen weten dat hij zich vergist, toch?

[14] Het idee dat bewustzijn los van en voorafgaand aan de hersenen bestaat is een religieus of metafysisch idee, dat op geen enkel solide bewijs rust, hoewel sommigen ten onrechte, naar mijn mening, proberen te beweren dat het is aangetoond, of zelfs wetenschappelijk bewezen, door de kwantummechanica.

[15] Of de hersenen nu de bron van het bewustzijn zijn, of dat er een groter overkoepelend bewustzijn is dat vóór de materiële wereld bestaat, de menselijke ervaring van waarnemingen, gedachten en zelfbewustzijn zou hetzelfde aanvoelen. Daarom, zeg ik, bevindt geen mens zich in een positie waarin hij kan weten welke van de twee een waar standpunt is, of zelfs of geen van beide dat is.

[16] Men kan het antwoord ook niet vinden door "zelfonderzoek", of welke andere benadering dan ook. Het antwoord, zeg ik, ligt buiten de menselijke gebeurtenis-horizon. De afgezaagde "spirituele" zienswijze die "beweert" een antwoord te geven houdt in dat aan een ander menselijk wezen wordt toegeschreven dat hij toegang heeft tot voorkennis die jij niet hebt. Op welke basis men zo'n beslissing neemt, kan ik me niet voorstellen. Als iemand Osho gelooft, of Deepak Chopra, of wie dan ook, en hem of haar op zijn woord gelooft - ongeacht hoe ondersteund door logica, geschriften, of traditie - dan zeg ik, is dat goedgelovigheid, geen kennis.

[17] De wetenschap beweert overigens niet dat het bewustzijn door de hersenen wordt voortgebracht, al neigen veel wetenschappers wel naar die opvatting. De wetenschap zegt dat het antwoord - een deel van de oplossing van het zogenaamde "hard problem" - onbekend is, en mogelijk onkenbaar.

[18] De notie "alles is bewustzijn" kan aantrekkelijk zijn. Het kan een idee zijn dat men wil geloven. In dat geval zou men die woorden kunnen horen van een "heilige man", zoals Linchitz deed. Plotseling klikt dat idee. Dat is weten door overtuiging, door overtuigd te zijn. Of men kan een ervaring ondergaan die een verklaring lijkt te vereisen van een bewustzijn dat exogeen is aan de hersenen - een bijna-doodervaring bijvoorbeeld, waarin "ik" buiten mijn lichaam lijk te zijn en het van een afstand observeer, of misschien het soort "altered state" die wordt opgewekt door langdurig zwijgen, staren, trance-inductie, ademhalingsoefeningen, inname van psychedelische stoffen, enzovoort, waarin "ik" buiten het lichaam aanwezig lijk te zijn.

[19] Nu is het mij duidelijk, en ik vraag me af of het voor jou ook duidelijk is, dat bij dit soort "weten" hersenen betrokken moeten zijn. Zelfs in een bijna-dood ervaring functioneren de hersenen tenslotte nog. Als die niet zouden functioneren, zou men niet kunnen spreken van een bijna-dood ervaring; men zou dood zijn.

Nu is het mij duidelijk, en ik vraag me af of het voor jou ook duidelijk is, dat bij dit soort "weten" hersenen betrokken moeten zijn. Zelfs in een bijna-dood ervaring functioneren de hersenen tenslotte nog. Als die niet zouden functioneren, zou men niet kunnen spreken van een bijna-dood ervaring; men zou dood zijn.

[20] Een ervaring is, per definitie, datgene waarvan men zich bewust wordt. Ervaring en waarneming zijn één en hetzelfde. Dit zegt echter niets over de bron van het bewustzijn, maar alleen over de inhoud van het bewustzijn. Kennis van de inhoud van het bewustzijn kan ons niet vertellen wat bewustzijn is of niet is. Alan Watts heeft dit punt goed begrepen toen hij zei: "Het oog kan zichzelf niet zien, noch kunnen de tanden zichzelf bijten", waarmee hij bedoelde dat het bewustzijn - wat het ook is of niet is - zich niet bewust kan worden van zichzelf.

[21] Maar als het bewustzijn zichzelf niet kan waarnemen, is er geen basis om iets te zeggen over de uiteindelijke bron van het bewustzijn, die voor zover wij weten het brein zou kunnen zijn, of de Veda's zouden het bij het rechte eind kunnen hebben, of de Bijbel, of misschien een andere mogelijkheid die de mens zich niet eens kan voorstellen.

[22] Noch de wetenschapper, noch de yogi heeft toereikende middelen om de uiteindelijke bron van het bewustzijn te kennen. Die informatie bestaat, zeg ik, op een niveau waar de mens noodgedwongen blind voor is. Die blindheid, gekoppeld aan het willen weten, geeft aanleiding tot giswerk en het lichtgelovig omarmen daarvan. Dit is geen minachting van Linchitz' ervaring. Zijn ervaring is zijn ervaring. Natuurlijk zou ik Linchitz nooit de vrede misgunnen die hij vond terwijl hij stierf.

[23] Geïnspireerd door de woorden van Nadeen, had Linchitz zijn ervaring - inclusief het zien van de aftakeling van het lichaam, terwijl hij zich er enigszins los van voelde. Dat is niet ongewoon eigenlijk, maar wat bewijst het? Niet veel, zeg ik.

[24] Andere mensen hebben hun overtuigingen. Ik heb mensen gekend die zeggen dat God rechtstreeks tot hen spreekt en hen vertelt wat ze moeten doen. Sommigen zeggen dat de zielen van de overledenen voor eeuwig in het Paradijs verblijven nadat het lichaam is gestorven. En die mensen lijken daar net zo zeker van te zijn als ik me voorstel dat Nadeen dat is van zijn versie van de werkelijkheid.

[25] Bepaalde geschriften, die als heilig worden beschouwd, beweren dat "alles bewustzijn is," en gelovigen in de onfeilbaarheid van dergelijke geschriften stellen zich voor dat elk woord per definitie waar is. Goeroes onderwijzen deze woorden op de manier waarop baptisten de Bijbel citeren alsof zij onfeilbaar is, maar dat is niet noodzakelijk het geval.

[26] Wij mensen houden ervan als dingen van een leien dakje gaan. We hunkeren naar zekerheid en troostende concepten. We willen dat onze overtuigingen ondersteund en goedgekeurd worden, niet uitgedaagd en mogelijk in diskrediet gebracht. Dat psychologische feit wordt de "confrmation bias" genoemd. Kort gezegd: mensen hebben de neiging te veel gewicht toe te kennen aan bewijzen die bevestigen wat zij reeds geloven of willen geloven, terwijl zij te weinig gewicht toekennen aan bewijzen die in tegenspraak zijn met wat zij reeds geloven of willen geloven, of die zij uit de hand wijzen of zelfs helemaal vergeten.

[27] Als men de "confirmation bias" niet herkent en onderkent, en als men er niet tegen blijft werken, dan zal je mening over alle zaken voor altijd scheef en onbetrouwbaar zijn. Ik kan me niet voorstellen dat veel adepten beginnen met de leringen die ze hebben gekregen tegen te werken, dus ik beschouw hun getuigenis op zijn best als onbetrouwbaar.

[28] "Spirituele" mensen hebben de neiging om serieus onderzoek naar hun overtuigingen af te wijzen. Horen over epistemologische grenzen voelt als regen op hun verlichtingsparade. Deze mensen beschuldigen Robert (die man die niet echt bestaat) van "materialisme" en "reductionisme". Maar ik ben geen materialist. Ik ben een "ik-weet-het-niet-ist".

[29] De bron van het bewustzijn is, zeg ik, een zaak die het menselijk bevattingsvermogen te boven gaat.