Chapter 2


A Clean Slate

Q: For many of us, facing the truth can be frightening. The seeming loss of one’s sense of the boundaries of my personal self, my conditioned self, feels like the ultimate sacrifice. This can be scary, but if we want to be open to truth, we must face this. Conditioned thinking would be out of business if one found truth, because to awaken is to reject conditioned thinking and conditioned ways. In essence, man is theoretically open to unlimited truth. At this stage it becomes too painful to hang on to the cherished conditioning, and this is where help from a friend like Robert is invaluable. At this point in the acceptance of that sacrifice, I no longer speak of it to anyone anymore, and I am sure that they are all very happy that I have shut up!
Thank you, Robert.

A: You are most welcome. It’s lovely to stop being a wiseacre, isn’t it? The gratitude you feel reminds me of the esteem I feel for my late mentor, Walter Chappell. To meet such a person in this life really is a gift, although, like a beautiful rose, it may seem a thorny kind of gift.

Q2: Shen Hui said, “There is a difference between awakening and deliverance. The former is sudden, but thereafter deliverance is gradual.” Would you please comment?

A: Shen Hui said it well. Before awakening from the trance of becoming, one practices meditation or whatever with hopes of attaining something desirable. In that attitude of acquisition, “practice” is an activity, a doing of some ritual that people without a practice don’t do. One might say, “My practice is to meditate for at least thirty minutes in the morning, and thirty more before bed.” In the workaday world of survival and making a living such efforts may be needed and rewarded, but in the area about which Shen Hui speaks, nothing is gained through effort nor lost for the lack of it. In each moment, things simply are as they are, whether “I” like it or not.

That understanding is not something to be “realized” at some imagined future time after sufficient “practice,” but is a simple recognition of the mysterious, ineffable suchness of this moment. In that recognition, there is no thought of meditation, no practice of meditation, and no meditator or doer of anything else. The entire experience of being this particular point of view one has learned to call “myself,” feels unchosen, unfathomable, and mysterious to the nth degree. In the face of that, what exactly will you practice?

A friend of mine is an ex-Zen monk who after college graduation sat facing a wall for ten hours a day during most of his 20s. Almost ten years of ten hours a day, sitting in a room with other monks, but silent, facing away from one another gazing at the walls. I asked him what he had gotten from that extreme practice. My friend has a sense of humor, and so was joking, but wryly, when he replied, “Oh, I got really good at staring at walls.”

Years ago, I was introduced to a world-famous Buddhist teacher—a woman whose books are bestsellers, and who fills lecture halls and retreat centers. Within a few moments of saying hello and with no preamble at all, she asked me, “So what is your practice?” As we were just meeting, the question felt pressured and presumptuous. Her approach, involving identification with method, is what Chögyam Trungpa called “spiritual materialism,” which rests upon the idea that there is something to gain, and that one will gain it through effort.

“Me?” I replied. “I have no practice.” She had been told in advance that I “knew something,” but when I said I had no practice, her interest waned.

As Shen Hui said, awakening is not gradual, but sudden, instantaneous. It is not about practice. All at once you see that you are not doing anything. Not deciding anything. Not choosing anything. There is no such choosing/deciding “myself” except in fantasy. That fantasy fades, leaving no exit from the inevitable, ceaseless stream of consciousness. The old stories don’t apply any more. In each moment things are as they are and can be no different, whether you like it or not.

Whatever you feel, think, and see is you. There is no choice in the matter—no escaping you. That is what I mean by the word “awakening”—a sudden awareness, quite undeniable, that everything you see, feel, and think is you.

The boundary between self and other dissolves. The apparent “other” is not located “out there” somewhere, but constructed of your perceptions, your feelings, your thoughts. You see what you see. That is all you see. And that seeing is you.

You may believe in a cosmic plan, but if you do, that belief is you, and indicates nothing about whether there really is such a plan. How could any human being possibly know whether a plan like that exists or not? On what evidence? On what authority? Yet countless people are certain that there is such a plan, and many even claim to know what the plan requires of them.

You may believe in a god or gods, but that says nothing about any actual deity. If you trust that “God” is watching over you, hearing your prayers, and judging your actions, it is your belief that such a god exists. There may be no such divinity or any other kind of conscious supreme being. (I’m not saying there isn’t—I am not speaking here of atheism.)

The deity belief was injected into your mind by random cultural osmosis at the very least, or very likely by osmosis plus intentional inculcation by caregivers beginning before the age of reason. So, that belief was put in your mind—in all of our minds—which is not your fault. Nothing is your fault. You never chose that belief or anything else. No choice, no blame.

Once the cosmic plan/supreme being belief system has been injected into the mind and takes root there, it will resist any reasonable, gradual uprooting. The internal structures of spiritual beliefs provide staunch resistance against deliberate, thoughtful eradication, including:

  1. Fear of divine punishment or not being saved.
  2. “Evidence” such as the claims of witnesses to purported miracles or the testimony of supposedly holy people or scripture.
  3. Ostensibly logical arguments—for example, “If there is no God, how did all of this get here?”
  4. Fear of social condemnation if seen as standing apart from tribal ceremonies.

This resistance to uprooting of belief is what Shen Hui was getting at. Certitudes, particularly those installed early in life, may feel like indispensible parts of the emotional “support system.” As a correspondent told me recently, “Without my faith in Jesus I would be totally alone trying to cope with my pain.”

Ideas like that take root through intentional grooming, gradual conditioning, and forceful indoctrination, the very essence of which teaches uncritical acceptance—that one swallow such beliefs on “faith”—so reason alone, applied subsequently, is unlikely to dislodge them. As the Jesuits say, “Give me a child until he is seven and I will give you the man.” Once so deeply embedded, only a sudden flash of understanding can unmask such beliefs for the fabrications they are. Like turning on a light in a darkened room, suddenly you see, and that seeing takes place instantly. In the matter of what Shen Hui is calling “awakening,” there is no half awake. You get what you get when you get it—one hundred percent or not at all.

All you really know is that “myself,” the apparent focus of awareness you call “me,” seems always to be here. Beyond that, ideas about what “myself” is or isn’t are pure conjecture, not fact. Pronouncements about ultimate matters can never be proven, but only accepted credulously—taken as “truth” through faith in some supposed authority, childhood conditioning, respect for tradition, supposedly “inerrant” scripture, or the pronouncements of a “realized being.”

Faith is needed only when facts are lacking. Facts are facts, and require no faith. When beliefs are treated as if they were facts, that gives rise to a kind of self-hypnosis that I call magical thinking. If you are thinking magically about the Absolute, or non-duality, or self-realization, or karma and causality, you are not awake, I say, but hypnotized. You don’t know anything about those things. You heard about them at some point, and accepted what you heard. Embracing and constantly repeating such dogma induces a trance state of credulity. Your beliefs are your beliefs merely because you believe them, which indicates nothing about their facticity. Absolutely nothing. Zero.

Awakening is not about a gradual winnowing of cherished beliefs so as to hold on to the “true” ones while discarding the “false” ones. In regard to ultimate matters, you do not know what is true and no one else does either. The traditions of “spirituality” rest upon a bundle of bald assertions that, being neither falsifiable nor in any way demonstrable, abide always in the twilight zone of pronouncements that will never be facts. Awakening mind finds no interest in that—no interest in searching for what others say they have realized spiritually.

In awakening, the whole kit and caboodle just flies out the window, and there’s nothing gradual about it. Suddenly, conjecture has no purpose, and proclamations about ultimate matters lack credibility no matter what their source. For a mind free of beliefs, what is, is, regardless of interpretations others may try to impose upon this aliveness. Each instant is a once-upon-a-once, never-to-be-repeated sui generis—a moment unto itself—a clean slate.

This does not mean avoiding hearing what the Buddha had to say, or Trungpa, whom I just mentioned, or others. But it is their questions that are worth knowing about, not their answers. If you lay hold to their answers, you will not be doing what they did, which was to let go entirely of other people’s explanations. Without that letting go, one is forever an adherent or imitator— merely a disciple, hypnotized by belief in words heard, and how they were heard.

The story of the Buddha (who was not a Buddhist of course) is not about believing anything, but about total severance from dogma or support of any kind in favor of a radical, unencumbered search within one’s own mind— a clean slate.

Q2: Robert, could you please say a little more about what you mean by “I continue to practice incessantly?”

A: Well, I used the word “practice” in reply to a question. In fact, beyond openness to each moment, I have no practice. I meant to indicate that I cannot forget— even if I tried— not only that I see the world inevitably from a point of view, but that what is called “I” is nothing but a point of view, the one unique to “me” in this moment. That is what “I” is: a point of view. Without a point of view, there is no “Robert.” And your “I” comprises a different point of view without which there is no “you.” Neither of us sees the world as it actually is.

Furthermore, not only does neither of us see the world as it actually is, but neither of us has the slightest idea of what “seeing the world as it actually is” would even mean. The experience of what it would be like or feel like to “see the world as it actually is” is literally unimaginable. As the biologist J.B.S. Haldane put this, “My own suspicion is that the universe is not only stranger than we suppose, but stranger than we can suppose.” I meant to evoke that same strangeness in quoting Barnaby Barratt’s saying that, “the ‘I’ of enunciation never thinks just what it thinks it thinks, and never simply is what it thinks itself to be.”

Using the word “I” seems unavoidable. Nevertheless, notice that the word “I” does not refer to anything fixed at all, but to a flow that defies description and can never be pinned down or made to behave in one way or another.

In the midst of that flow, each moment contains something to be seen, felt, or thought, but that “something” is never just what we think it is, and certainly not what we imagined it would be or ought to be. If one has awakened to that fact, one will live without actually knowing what anything “really” is, without expecting to know, and without needing to fill in any apparent meaninglessness or emptiness with spiritual beliefs. If you like the word “practice,” that is what it means to me.

Q3: But, Robert, many stories exist of people who came to an actual knowing, not by logic, or not by logic alone anyway, but by inner experience. The Hindus call them jnanis, which means knowers. What do you make of them?

A: The verb “to know” can mean so many things. That is part of our conversation here. Clearly, the meaning of that word depends upon where one draws the limits and validity of “knowing.” I have conversed with people who called themselves jnanis, and heard all about what they say they know, of which they seem convinced beyond all doubt. I have read some accounts of Nisargadatta, the acclaimed twentieth-century jnani. From my point of view, that kind of knowing is akin to what the Bible calls knowing a woman, meaning to have sex with her.

OK, you spent the night with her, and you call it “knowing her.” You know what you experienced, but you do not know that woman, and you never will. You have no way of knowing her. You know you, and that’s the limit. You know your impressions of that woman— your images of her— not the “truth” of her.

In the very same way, despite any claims to jnana, you do not know the “Supreme Being” or even if the words “supreme being” refer to anything more than a cultural shibboleth with which you were indoctrinated before the age of reason, and which you now project onto what you call “the world.” Naturally, that is my point of view. I understand that you have yours.

You say that awareness or consciousness creates the human body and everything else. You say it, but you do not know it. You may be convinced of it. But being convinced is not the same as knowing— not by my lights. As I define knowing, for all you know, consciousness may not exist outside of body and brain at all, but could just as well be an epiphenomenon, a side-effect so to speak, of an evolved nervous system. This is not materialism or reductionism. I am not claiming that brains cause or produce consciousness. Far from it. I simply do not know. But if it were that way, if consciousness were not the creator of nervous systems and everything else, but an epiphenomenon— a concomitant characteristic— of sufficiently evolved nervous systems (or even non-biological information systems of requisite complexity), the world might appear just as it does now, and you jnanis would have no way of knowing the difference.

That is why I say that regarding some guy or gal as a “realized being” is pure malarkey— a total non-starter. Tell me first what the great “saint” doesn’t know.

I am asked frequently why I say that spiritual teaching is most often an ego-trip, a cash cow of some kind, or both. In saying that, I do not intend to demean ordinary wisdom of the kind that can be conveyed to one who is open to hearing it. That can be a gift. When I say ego trip or cash cow, I am referring to the kind of teaching that claims to have capital “T” Truth to teach—“ Truth” about ultimate matters, about “God,” about what “I” am, about what consciousness is, or about what happens after death. There’s no wisdom in any of that talk, I say, which is baseless conjecture fueled by psychological needs, habits, and tribal customs, not evidence.

From my perspective, that kind of “teaching” appears terribly limited, installing the culturally conditioned human mind directly at the center of everything, so that, to take one example, love, which is a human feeling/ experience (we don’t say, after all, that one housefly loves another), becomes defined as “Truth.”

That anthropocentricity reminds me very much of the point of view of the ancients such as Ptolemy who, imagining that Earth was the center of the Universe, constructed an entire complex story about the movements of heavenly bodies that had no basis whatsoever in fact. That story, false though it was, lasted 1500 years or more. Even today, certain Christians and other Bible believers are upset by a cosmology that does not put Earth and human beings at the center of the Universe.

A human being, I say, is the center of nothing but her or his own viewpoint. People can spend their lives congratulating themselves on having perceived some ultimate, overarching “Truth.” A fool’s paradise that is. One can speak reasonably about altruism, self-sacrifice, love, compassion, and the like as human experiences, but if there is actually any one overarching “Truth,” surely it cannot consist only of what appears to exist from a human perspective, nor can we expect it to be accessible to human understanding.

We humans see only the tiniest part of the Universe, most of which is invisible to us. How egotistical, smug, complacent, and self-satisfied it seems to speak of “Truth” with a capital “T.” If I found myself talking that way, I’d want my mouth washed out with soap.

In my view, prattling on about “Truth” serves primarily as a means of reducing anxiety in the face of the existential uncertainties of the human situation, often finessed or papered over, but never completely out of the picture. In the human psychic economy, I mean, certainty about one so-called “Truth” or another functions, above all, as an anodyne for self-calming. If you doubt this, simply observe the turbulent reactions of true believers when ordinary reasonable doubt is cast upon their idols.

What is, is. When the Buddha, instead of speaking, remained silent, simply displaying to his audience one perfect flower, the assembled monks waited expectantly for the sermon to commence. Only Mahakas’yapa understood, and seeing that comprehension, the Buddha smiled.

The sense of self is here now, always present in one form or another, so there is nothing to be attained, nor anything to which one must aspire. One enters naturally into the actual flow of ideas, events, and feelings without ever imagining that one is achieving anything— without ever imagining that one comprehends that flow or its source, or even that one stands in any way apart from the flow. Each moment just is what it is when it is. That is what I mean when I say that awakening never ends. I imagine that Shen Hui’s referring to “gradual deliverance” was his way of saying that awakening never ends.

Q3: Thank you for your very clear reply, Robert. I don’t think I have heard you use the word “practice” before, but I like what you mean by it.

A: It’s not a word I would use much except in the context of negation to point out that no fixed procedure or belief will avail in awakening.

Q4: Robert, if you have no belief in a supreme being, where would you say your consciousness originates?

A: I have no idea, and neither, I’d wager, do you, unless it is a second-hand one based on having been told certain things by someone who claimed access to “Truth,” and then having swallowed that hearsay as if it really were true.

Questions about ultimate sources have no factual answers, so asking such questions is a fool’s pastime that can only call forth the shopworn doctrinal assertions commonly deployed against the anxieties of ordinary living. When I say “ordinary living,” I mean living in the here and now without faith in a benign overlord, promises of a better future, or assurances of an eventual Nirvana. I mean a life where a beloved friend and companion may be lost forever in an instant, and not re-encountered in some putative “Heaven.” I mean a life that may have no purpose at all beyond the moment to moment living of it.

All the prophets, jnanis, and teachers in history were human beings just like you and me. They had their experiences and ideas, you have yours, and I have mine. You have every right to believe whatever you believe. That’s fine with me. I am not telling you what to believe or disbelieve. Everything I say here is purely self-expression with no greater agenda. I never think about supreme beings, awakening, or any of that unless someone asks me about it.

After the initial shock, it took several years, including the tribulations of serious illness, before I could accept what now appears completely obvious and undeniable: there is no “self” separate from what is seen, felt, and thought. During that period of adjustment, I thought about these matters a lot and read what others had to say, but nowadays I’m in the realm of spontaneous participation, not analysis. Perhaps this is what Shen Hui was calling deliverance.

Freedom from the known, as Jiddu Krishnamurti called it, is not an intellectual game, but a world-changing experience. To live without questions, much less answers, may seem disheartening or even dire. Many here are accustomed to self-soothing conversations in which supposition about what constitutes “reality” serves to forestall unwelcome thoughts about the apparent emptiness and possible meaninglessness of being human. One may fear that awakening to a life without goals and ideologies will lead to depression or despair and so one hesitates to take each moment afresh, free of any spiritual program. But that very reluctance— that avoidance— is an impediment to ordinary awakened living, which requires chewing up and swallowing one’s experience moment-by-moment, without explanations, without promises of future glories, and sometimes with barely enough saliva to get it down.

Q2: When you say “avoidance,” what do you mean is being avoided, Robert?

A: I mean noticing that from the point of view of “myself,” distinguishing between reality and illusion may not be entirely feasible. Of course, that’s just what I say.

Een schone lei

[1]V: Voor velen van ons kan de waarheid onder ogen zien beangstigend zijn. Het schijnbare verlies van je gevoel van de grenzen van je persoonlijke zelf, je geconditioneerde zelf, voelt als de ultieme opoffering. Dit kan beangstigend zijn, maar als we open willen staan voor de waarheid, moeten we dit onder ogen zien. Het geconditioneerde denken zou niet meer bestaan als we de waarheid zouden vinden, want ontwaken is het verwerpen van geconditioneerd denken en geconditioneerde manieren. In wezen staat de mens theoretisch open voor onbeperkte waarheid. In dit stadium wordt het te pijnlijk om vast te houden aan de gekoesterde conditionering, en dit is waar hulp van een vriend als Robert van onschatbare waarde is. Op dit punt in de aanvaarding van dat offer, spreek ik er met niemand meer over, en ik weet zeker dat ze allemaal heel blij zijn dat ik mijn mond gehouden heb!
Dank je, Robert.

[2]A: Heel graag gedaan. Het is heerlijk om niet langer een wijsneus te zijn, nietwaar? De dankbaarheid die je voelt, doet me denken aan de achting die ik voel voor mijn overleden mentor, Walter Chappell. Zo iemand in dit leven te ontmoeten is echt een geschenk, hoewel het, net als een mooie roos, een doornig soort geschenk kan lijken.

[3]V2: Shen Hui zei: "Er is een verschil tussen ontwaken en bevrijding. Het eerste is plotseling, maar de bevrijding daarna is geleidelijk." Kun je alstublieft commentaar geven?

[4]A: Shen Hui zei het goed. Voordat men ontwaakt uit de trance van het worden, beoefent men meditatie of iets dergelijks in de hoop iets begerenswaardigs te bereiken. In die houding van verwerving is "beoefening" een activiteit, het doen van een of ander ritueel dat mensen zonder beoefening niet doen. Iemand zou kunnen zeggen: "Mijn gewoonte is om 's morgens minstens dertig minuten te mediteren, en nog eens dertig minuten voor ik naar bed ga". In de alledaagse wereld van overleven en in het levensonderhoud voorzien kunnen dergelijke inspanningen nodig zijn en beloond worden, maar in het gebied waarover Shen Hui spreekt, wordt niets gewonnen door inspanning, noch verloren door het ontbreken ervan. Op elk moment zijn de dingen gewoon zoals ze zijn, of "ik" dat nu leuk vind of niet.

[5]Dat begrip is niet iets dat "gerealiseerd" moet worden op een denkbeeldig toekomstig tijdstip na voldoende "beoefening", maar is een eenvoudige erkenning van de mysterieuze, onuitsprekelijke eigenheid van dit moment. In die herkenning is er geen gedachte aan meditatie, geen beoefening van meditatie, en geen mediteerder of doener van wat dan ook. De hele ervaring van het zijn van dit specifieke gezichtspunt dat men "mezelf" heeft leren noemen, voelt tot in de hoogste graad ongekozen, ondoorgrondelijk en mysterieus. Als je daarmee geconfronteerd wordt, wat zou je dan precies willen beoefenen?

[6]Een vriend van mij is een ex Zen-monnik die na zijn studie het grootste deel van zijn twintiger jaren tien uur per dag met zijn gezicht naar een muur heeft gezeten. Bijna tien jaar lang tien uur per dag, zittend in een kamer met andere monniken, zwijgend, zonder elkaar aan te kijken, starend naar de muren. Ik vroeg hem wat hij aan die extreme praktijk had overgehouden. Mijn vriend heeft gevoel voor humor en maakte dus een, weliswaar wrang, grapje, toen hij antwoordde: "Oh, ik ben heel goed geworden in het staren naar muren."

[7]Jaren geleden werd ik voorgesteld aan een wereldberoemde boeddhistische lerares—een vrouw wier boeken bestsellers zijn en die collegezalen en retraitecentra vult. Binnen enkele ogenblikken na haar begroeting en zonder enige inleiding vroeg ze me: "En wat is jouw beoefening?" Omdat we elkaar net pas ontmoet hadden, kwam de vraag geforceerd en aanmatigend over. Haar benadering—vereenzelviging met methode—is wat Chögyam Trungpa "spiritueel materialisme" noemde, wat berust op het idee dat er iets te winnen valt, en dat je het door inspanning zult winnen.

[8]"Ik?" antwoordde ik. "Ik heb geen beoefening." Er was haar van tevoren verteld dat ik "iets wist," maar toen ik zei dat ik geen methode beoefende, verslapte haar interesse.

[9]Zoals Shen Hui zei, is ontwaken niet geleidelijk, maar plotseling, ogenblikkelijk. Oefenen heeft er niets mee te maken. Opeens zie je dat jij niets doet, niets beslist, niets kiest. "Ikzelf" kiest noch beslist, behalve in fantasie. Die fantasie vervaagt en biedt geen uitweg uit de onvermijdelijke, onophoudelijke stroom van bewustzijn. De oude verhalen zijn niet meer van toepassing. Op elk moment zijn de dingen zoals ze zijn en kunnen ze niet anders zijn, of je dat nu leuk vindt of niet.

[10]Wat je ook voelt, denkt en ziet ben je zelf. Er is geen keus in deze kwestie - geen ontkomen aan jou. Dat is wat ik bedoel met het woord "ontwaken" - een plotseling besef, heel onmiskenbaar, dat alles wat je ziet, voelt en denkt, jijzelf bent.

[11]De grens tussen jijzelf en de ander lost op. De schijnbare "ander" bevindt zich niet "daarbuiten" ergens, maar is opgebouwd uit jouw percepties, jouw gevoelens, jouw gedachten. Je ziet wat je ziet. Dat is alles wat je ziet. En dat zien ben jij.

[12]Misschien geloof je in een kosmisch plan, maar als je dat doet, dan ben jij dat geloof zelf en het zegt niets over de vraag of er werkelijk zo'n plan is. Hoe kan een mens weten of zo'n plan al dan niet bestaat? Op grond van welk bewijs? Op grond van welke autoriteit? Toch zijn talloze mensen er zeker van dat er zo'n plan bestaat, en velen beweren zelfs te weten wat het plan van hen verlangt.

[13]Je gelooft misschien in een god of goden, maar dat zegt niets over een werkelijk bestaande godheid. Als je erop vertrouwt dat "God" over je waakt, je gebeden verhoort en je daden beoordeelt, dan geloof je dat zo'n god bestaat. Het is goed mogelijk dat een dergelijke godheid of een ander soort bewust opperwezen niet bestaat. (Ik zeg niet dat het niet bestaat - ik heb het hier niet over atheïsme).

[14]Het godgeloof werd op zijn minst in je geest geïnjecteerd door willekeurige culturele osmose, of wat waarschijnlijker is, door osmose plus opzettelijke opvoeding door verzorgers, begonnen voor de jaren van verstand. Dus dat geloof werd in jouw geest gestopt, in die van ons allemaal, en dat is niet jouw schuld. Niets is jouw schuld. Je hebt nooit voor dat geloof of iets anders gekozen. Geen keuze, geen schuld.

[15]Als het geloofsysteem van kosmisch plan/opperwezen eenmaal in je geest is geïnjecteerd en daar wortel heeft geschoten, zal het zich verzetten tegen elke doordachte, geleidelijke ontworteling. De interne structuren van spirituele overtuigingen bieden weerstand tegen opzettelijke, intelligente uitroeiing, waaronder:

  1. [16]Angst voor goddelijke straf of niet gered te worden.
  2. "Bewijzen" zoals de beweringen van getuigen van vermeende wonderen of de getuigenis van zogenaamd heilige mensen of de Schrift.
  3. Ogenschijnlijk logische argumenten - bijvoorbeeld: "Als er geen God is, hoe is dit dan allemaal zo gekomen?"
  4. Angst voor sociale veroordeling wanneer men wordt gezien als afwijkend van tribale ceremonies.

[16]Deze weerstand tegen het ontwortelen van geloof is waar Shen Hui op doelde. Geloofsovertuigingen, vooral die welke vroeg in het leven geïnstalleerd werden, kunnen aanvoelen als onmisbare onderdelen van het emotionele "steunsysteem". Zoals een correspondent me onlangs vertelde: "Zonder mijn geloof in Jezus zou ik er helemaal alleen voor staan om met mijn pijn om te gaan."

[17]Dergelijke ideeën schieten wortel door doelbewuste 'grooming', geleidelijke conditionering en krachtige indoctrinatie, die in wezen onkritische aanvaarding aanleren - oftewel men slikt dergelijke overtuigingen op "geloof" - waardoor het onwaarschijnlijk wordt dat achteraf de rede alleen ze zal kunnen loswrikken. Zoals de Jezuïeten zeggen: "Geef me een kind tot het zeven is en ik zal je de man geven." Eenmaal zo diep verankerd, kan alleen een plotselinge flits van inzicht dergelijke overtuigingen ontmaskeren voor de verzinsels die ze feitelijk zijn. Zoals je een licht aansteekt in een verduisterde kamer: plotseling zie je alles, en dat zien gebeurt onmiddellijk. In de aangelegenheid die Shen Hui "ontwaken" noemt, bestaat er geen half wakker worden. Je krijgt wat je krijgt wanneer je het krijgt - honderd procent of helemaal niet.

[18]Het enige dat je echt weet is dat "ikzelf", het schijnbare focus van bewustzijn dat je "ik" noemt, er altijd lijkt te zijn. Verder zijn ideeën over wat "ikzelf" wel of niet zou zijn, puur giswerk, geen feiten. Uitspraken over ultieme zaken kunnen nooit bewezen, maar enkel aanvaard worden - aangenomen als "waarheid" door geloof in een of andere vermeende autoriteit, opvoeding uit de kindertijd, respect voor traditie, een zogenaamd "onbetwistbaar" geschrift, of de uitspraken van een "gerealiseerd wezen".

[19]Geloof is alleen nodig als feiten ontbreken. Feiten zijn feiten, en vereisen geen geloof. Wanneer geloofsovertuigingen worden behandeld alsof het feiten zijn, geeft dat aanleiding tot een soort zelfhypnose die ik magisch denken noem. Als je magisch denkt over het Absolute, of non-dualiteit, of zelfrealisatie, of karma en causaliteit, ben je niet ontwaakt, zeg ik, maar gehypnotiseerd. Je weet niets over die dingen. Je hebt er op een bepaald moment wel over gehoord, en accepteerde wat je gehoord hebt. Het omarmen en voortdurend herhalen van dergelijke dogma's induceert een trance-toestand van goedgelovigheid. Je geloofsovertuigingen zijn je geloofsovertuigingen, alleen omdat je ze gelooft, wat niets zegt over hun feitelijkheid. Absoluut niets. Nada.

[20]Ontwaken gaat niet over het geleidelijk uitvlooien van gekoesterde geloofsovertuigingen om de "ware" te behouden en de "valse" te dumpen. Wat ultieme zaken betreft, weet jij niet wat waar is en anderen weten dat evenmin. De tradities van "spiritualiteit" berusten op een hoop drieste beweringen die, falsifieerbaar noch op enigerlei wijze aantoonbaar zijn. Aldus verblijven zij altijd in het schemergebied van uitspraken die geen feiten zijn. Een ontwakende geest heeft daar geen belangstelling voor - geen belangstelling voor het zoeken naar wat anderen zeggen dat zij zich gerealiseerd hebben.

[21]Bij het ontwaken vliegt de hele rataplan gewoon het raam uit, en daar is niets geleidelijks aan. Plotseling heeft giswerk geen zin meer, en verkondigingen over ultieme zaken missen elke geloofwaardigheid, ongeacht hun bron. Voor een geest die vrij is van geloofsovertuigingen, is dat wat er is, dat wat er is, ongeacht de interpretaties die anderen aan deze levende stroom proberen op te leggen. Elk moment is eenmalig, nooit te herhalen sui generis-een moment op zichzelf-een schone lei.

[22]Dit betekent niet dat men niet hoeft te luisteren naar wat de Boeddha te zeggen had, of Trungpa, die ik zojuist noemde, of anderen. Maar het zijn hun vragen die de moeite waard zijn, niet hun antwoorden. Als je je vastklampt aan hun antwoorden, doe je niet wat zij deden, namelijk de uitleg van anderen volledig loslaten. Zonder dat loslaten is men voor altijd een aanhanger of imitator - slechts een discipel, gehypnotiseerd door het geloof in woorden, en hoe men ze gehoord heeft.

[23]Het verhaal van de Boeddha (die natuurlijk geen Boeddhist was) gaat niet over iets geloven, maar over het volledig loslaten van dogma's of ondersteuning van welke soort dan ook ten gunste van een radicale zoektocht binnen je eigen geest, vrij van balast -met een schone lei.

[24]V2: Robert, kun je iets meer zeggen over wat je bedoelt met "Ik blijf onophoudelijk oefenen?"

[25]A: Wel, ik gebruikte het woord "methode" in antwoord op een vraag. In feite heb ik geen methode, afgezien van openstaan voor elk moment. Ik bedoelde aan te geven dat ik niet kan vergeten - zelfs al zou ik het proberen - dat ik de wereld onvermijdelijk zie vanuit een gezichtspunt, en dat dat wat "ik" wordt genoemd niets anders is dan een gezichtspunt, het gezichtspunt dat uniek is voor "mij" op dit moment. Dat is wat "ik" ben: een gezichtspunt. Zonder gezichtspunt is er geen "Robert". En jouw 'ik' behelst een verschillend gezichtspunt zonder welke er geen 'jij' is. Geen van ons beiden ziet de wereld zoals die echt is.

[26]Bovendien ziet niet alleen geen van ons de wereld zoals die echt is, maar heeft geen van ons ook maar het geringste idee van wat "de wereld zien zoals die werkelijk is" zou kunnen betekenen. De ervaring van hoe het zou zijn of voelen om "de wereld te zien zoals hij werkelijk is" is letterlijk onvoorstelbaar. Zoals de bioloog J.B.S. Haldane het formuleerde: "Mijn eigen vermoeden is dat het universum niet alleen vreemder is dan we veronderstellen, maar ook vreemder dan we kunnen veronderstellen." Ik wilde diezelfde vreemdheid oproepen door Barnaby Barratt's uitspraak te citeren: "Het 'ik', zoals dat voorkomt in uitspraken, denkt nooit alleen maar wat het denkt te denken, en is nooit alleen maar wat het denkt te zijn."

[27]Het gebruik van het woord "ik" lijkt onvermijdelijk. Merk echter op dat het woord "ik" helemaal niet verwijst naar iets dat vastligt, maar naar een stroom die elke beschrijving weerstaat en nooit kan worden vastgepind of gedwongen zich op een andere manier te gedragen.

[28]Te midden van die stroom bevat elk moment iets dat gezien, gevoeld of gedacht wordt. Maar dat "iets" is nooit slechts wat we denken dat het is, en zeker niet wat we ons hadden voorgesteld dat het zou zijn of zou moeten zijn. Wanneer men tot dat feit ontwaakt is, leeft men zonder te weten wat iets "werkelijk" is, zonder te verwachten dit te weten, en zonder het schijnbaar zinloze of de leegte te moeten opvullen met spirituele geloofsovertuigingen. Als je van het woord "methode" houdt, dan is dat wat het voor mij betekent.

[29]V3: Maar, Robert, er bestaan veel verhalen van mensen die tot een werkelijk weten kwamen, niet door logica, of toch niet door logica alleen, maar door innerlijke ervaring. De Hindoes noemen hen jnanis, wat kenners betekent. Wat vind jij hiervan?

[30]A: Het werkwoord "kennen" kan zo veel dingen betekenen. Dat vormt onderdeel van ons gesprek hier. Het is duidelijk dat de betekenis van dat woord afhangt van waar men de grenzen en de geldigheid van het begrip "kennen" legt. Ik heb gesproken met mensen die zichzelf jnani's noemden, en vernomen wat zij zeggen te weten, en waarvan zij zonder enige twijfel overtuigd schijnen te zijn. Ik heb een paar verslagen gelezen van Nisargadatta, de befaamde twintigste-eeuwse jnani. Vanuit mijn gezichtspunt is dat soort weten verwant aan wat de Bijbel het kennen van een vrouw noemt, hetgeen betekent dat men seks met haar heeft.

[31] Oké, je hebt de nacht met haar doorgebracht, en je noemt het "haar kennen." Je weet wat jij hebt meegemaakt, maar je kent die vrouw niet, en dat zul je ook nooit. Op geen enkele wijze kun je haar kennen. Je kent jezelf, en verder kom je niet. Je kent je indrukken van die vrouw, je beelden van haar, niet de "waarheid" over haar.

[32]Op precies dezelfde manier ken je, ondanks je aanspraken op jnana, het "Opperwezen" niet en weet je zelfs niet of het woord "Opperwezen" naar iets anders verwijst dan naar een cultureel sjibbolet waarmee je geïndoctrineerd werd vóór de jaren van verstand, en dat je nu projecteert op wat je "de wereld" noemt. Natuurlijk is dat slechts mijn standpunt. Ik begrijp dat jij het jouwe hebt.

[33]Jij zegt dat gewaarzijn of bewustzijn het menselijk lichaam en al het andere schept. Je zegt het, maar je weet het niet. Je kunt er van overtuigd zijn. Maar overtuigd zijn is niet hetzelfde als weten - niet in mijn ogen. Naar mijn definitie van kennen, is het misschien wel zo dat bewustzijn helemaal niet buiten lichaam en hersenen bestaat, maar net zo goed een epifenomeen kan zijn, een neveneffect zogezegd, van een geëvolueerd zenuwstelsel. Dat is geen materialisme of reductionisme. Ik beweer niet dat hersenen het bewustzijn veroorzaken of produceren. Verre van dat. Ik weet het gewoon niet. Maar als het zo zou zijn, als bewustzijn niet de schepper van zenuwstelsels en al het andere zou zijn, maar een epifenomeen - een bijkomend kenmerk - van voldoende geëvolueerde zenuwstelsels (of zelfs niet-biologische informatiesystemen van de vereiste complexiteit), dan zou de wereld er net zo uit kunnen zien als nu, en jullie jnanis zouden het verschil op geen enkele manier kunnen weten.

[34]Daarom zeg ik dat het aanmerken van een of andere vent of vrouw als een "gerealiseerd wezen" pure flauwekul is - waar je niets mee kunt aanvangen. Vertel me eerst wat de grote "heilige" niet weet.

[35]Men vraagt mij vaak waarom ik zeg dat spiritueel onderricht meestal een egotrip is, een soort melkkoe, of allebei. Daarmee wil ik geen afbreuk doen aan gewone wijsheid die kan worden overgebracht aan iemand die ervoor openstaat om haar te horen. Dat kan een geschenk zijn. Als ik zeg "egotrip" of "melkkoe", dan doel ik op het soort onderricht dat beweert Waarheid, met hoofdletter "W", te onderwijzen - "waarheid" over ultieme zaken, over "God", over wat "ik" ben, over wat bewustzijn is, of over wat er na de dood gebeurt. Er zit geen wijsheid in al dat gepraat, zeg ik, het is ongefundeerd giswerk dat gevoed wordt door psychologische behoeften, gewoonten en stamgewoonten, niet door bewijs.

[36]Vanuit mijn perspectief lijkt dat soort "onderricht" vreselijk beperkt. De cultureel geconditioneerde menselijke geest wordt daarbij direct in het middelpunt van alles geplaatst, zodat, om een voorbeeld te noemen, liefde, wat een menselijk gevoel/ervaring is (we zeggen immers niet dat de ene huisvlieg van de andere houdt), wordt gedefinieerd als "Waarheid".

[37]Dat antropocentrisme doet me sterk denken aan het standpunt van de oude Grieken en Romeinen, zoals Ptolemaeus, die, in de veronderstelling dat de Aarde het middelpunt van het heelal was, een heel ingewikkeld verhaal over de bewegingen van hemellichamen construeerde dat op geen enkele feitelijke basis berustte. Dat verhaal, hoe onwaar het ook was, heeft 1500 jaar of langer stand gehouden. Zelfs vandaag nog zijn sommige christenen en andere bijbelgelovigen ontstemd over een kosmologie die de aarde en de mens niet in het middelpunt van het heelal plaatst.

[38]Een mens, zeg ik, is het middelpunt van niets anders dan haar of zijn eigen gezichtspunt. Mensen kunnen zichzelf hun leven lang feliciteren met het feit dat ze een ultieme, overkoepelende "Waarheid" hebben waargenomen. Een paradijs voor dwazen noem ik het. Men kan redelijkerwijs spreken over altruïsme, zelfopoffering, liefde, mededogen en dergelijke als menselijke ervaringen, maar als er werkelijk één overkoepelende "Waarheid" zou zijn, dan kan die waarheid toch zeker niet bestaan uit dat wat enkel vanuit een menselijk perspectief gezien kan worden, noch kunnen we verwachten dat die toegankelijk zou zijn voor menselijk begrip.

[39]Wij mensen zien slechts een miniscuul gedeelte van het universum, waarvan het grootste deel onzichtbaar voor ons is. Hoe egoïstisch, zelfvoldaan en zelfgenoegzaam lijkt het om te spreken over "Waarheid" met een hoofdletter "W". Als ik mezelf zo zou horen praten, zou ik mijn mond met zeep willen uitspoelen.

[40]Naar mijn mening dient het geklets over de "Waarheid" in de eerste plaats als een middel om de angst te verminderen voor de existentiële onzekerheden van de menselijke situatie. Deze worden vaak mooier gemaakt of verdoezeld, maar blijven nooit helemaal buiten beeld. In de menselijke psychische economie, vind ik, dat zekerheid over de ene of de andere zogenaamde "Waarheid" vooral functioneert als een middel om zichzelf te kalmeren. Als je hieraan twijfelt, kijk dan maar eens naar de turbulente reacties van ware gelovigen wanneer normale, redelijke twijfel over hun afgoden wordt uitgesproken.

[41]Wat is, is. Toen de Boeddha, in plaats van te spreken, zweeg en zijn toehoorders simpelweg één volmaakte bloem toonde, wachtten de verzamelde monniken vol verwachting op het begin van de preek. Alleen Mahakas'yapa begreep het, en toen hij dat zag, glimlachte de Boeddha.

[42]Het gevoel een zelf te zijn is hier en nu, altijd aanwezig in de een of andere vorm, dus is er niets dat bereikt moet worden, noch is er iets waarnaar men moet streven. Men gaat op natuurlijke wijze op in de huidige stroom van ideeën, gebeurtenissen en gevoelens zonder zich ooit voor te stellen dat men iets aan het bereiken is - zonder zich ooit voor te stellen dat men die stroom of zijn bron begrijpt, of zelfs dat men op enigerlei wijze afzijdig van de stroom staat. Elk moment is gewoon wat het is, wanneer het er is. Dat is wat ik bedoel als ik zeg dat ontwaken nooit eindigt. Ik stel me voor dat Shen Hui's verwijzing naar "geleidelijke bevrijding" zijn manier was om te zeggen dat ontwaken nooit eindigt.

[43]V3: Dank je voor je zeer duidelijke antwoord, Robert. Ik geloof niet dat ik je het woord "beoefening" eerder heb horen gebruiken, maar je uitleg bevalt me.

[44]A: Het is niet een woord dat ik dikwijls zou gebruiken, behalve in de context van een negatie om te wijzen op het feit dat vastgestelde procedures of overtuigingen niet helpen om te ontwaken.

[45]V4: Robert, als je niet gelooft in een opperwezen, waar denk je dat je bewustzijn dan vandaan komt?

[46]A: Ik heb geen idee, en ik durf te wedden jij ook niet, tenzij het uit de tweede hand komt en gebaseerd is op het feit dat iemand, die beweert toegang te hebben tot de "Waarheid", je bepaalde dingen heeft verteld, en dat je die geruchten vervolgens heb geslikt alsof het werkelijk waar is.

[47]Vragen over een uiteindelijke oorsprong hebben geen feitelijke antwoorden, dus het stellen van zulke vragen is een dwaas tijdverdrijf dat slechts de versleten doctrinaire beweringen kan oproepen die gewoonlijk worden ingezet tegen de angsten van het dagelijkse leven. Als ik zeg "dagelijks leven", dan bedoel ik leven in het hier en nu zonder geloof in een goedaardige bovenbaas, beloften van een betere toekomst, of garanties van een uiteindelijk Nirvana. Ik bedoel een leven waarin een geliefde vriend en metgezel in een oogwenk voor altijd verloren kan zijn, en niet nog eens ontmoet kan worden in een of andere vermeende "hemel". Ik bedoel een leven dat misschien helemaal geen doel heeft buiten het leven van moment tot moment.

[48]Alle profeten, jnanis en leraren uit het verleden waren mensen, net als jij en ik. Zij hadden hun ervaringen en ideeën, jij hebt de jouwe, en ik de mijne. Je hebt het volste recht om te geloven wat je wil. Mij best. Ik vertel je niet wat je wel of niet moet geloven. Alles wat ik hier zeg is pure zelfexpressie zonder een verborgen agenda. Ik denk nooit na over opperwezens, ontwaken, en dergelijke zaken tenzij iemand me er naar vraagt.

[49]Na de aanvankelijke schok duurde het enkele jaren, met inbegrip van de beproevingen van een ernstige ziekte, voordat ik kon accepteren wat nu volkomen duidelijk en onmiskenbaar lijkt: er is geen "zelf" los van wat wordt gezien, gevoeld en gedacht. Tijdens die aanpassingsperiode heb ik veel over deze zaken nagedacht en gelezen wat anderen te zeggen hadden, maar tegenwoordig bevind ik mij in het domein van spontane deelname, niet van analyse. Misschien is dit wat Shen Hui bevrijding noemde.

[50]Vrij-zijn van het gekende, zoals Jiddu Krishnamurti het noemde, is geen intellectueel spel, maar een wereldveranderende ervaring. Te leven zonder vragen, om maar te zwijgen over antwoorden, kan ontmoedigend of zelfs bedreigend klinken. Velen hier zijn gewend aan geruststellende gesprekken waarin veronderstellingen over wat "werkelijkheid" is, dienen om ongewenste gedachten over de schijnbare leegte en mogelijke zinloosheid van het menselijk bestaan te voorkomen. Men kan bang zijn dat ontwaken tot een leven zonder doelen en ideologieën zal leiden tot depressie of wanhoop en dus aarzelt men om elk moment als nieuw te beleven, vrij van enig spiritueel programma. Maar juist die aarzeling - die vermijding - is een belemmering voor het alledaagse, ontwaakte leven dat vereist dat je je ervaring van moment tot moment opkauwt en doorslikt, zonder verklaringen, zonder beloften van toekomstige glorie, en soms met nauwelijks genoeg speeksel om het weg te krijgen.

[51]V2: Wanneer je zegt "vermijding", wat wordt er dan vermeden, Robert?

[52]A: Ik bedoel dat gezien vanuit het gezichtspunt van "mijzelf," onderscheid maken tussen werkelijkheid en illusie misschien niet helemaal haalbaar is. Maar dat is natuurlijk maar wat ik zeg.